HOME HKB
Open Menu

Contactblad van de Historische Kring Bussum, 12/3 (december 1996) pag. 67-73
 

Het ontstaan van het Brediuskwartier

Klik hier voor de pdf-versie van dit artikel

Auteur: M.J.M. Heyne

Onderstaande illustraties zijn aanklikbaar voor een vergroting.

Dit artikel is later opnieuw verschenen als: M.J.M. Heyne, Het ontstaan van het Brediuskwartier, Bussums Historisch Tijdschrift, jaargang 23, nr. 2 (september 2007), pag. 19-23.

Het Brediuskwartier, gelegen in het noord-oosten van de gemeente Bussum, heeft in zijn ontwikkeling tot de huidige staat van villapark een aantal verschillende stadia doorlopen.

Vóór dat het dorp zich na 1500 ais Lage Bussum begon te ontwikkelen was het gebied als deel vande gemeenschappelijke gronden van de Erfgooiers woest en onbebouwd: heide waar schapen graasden en men plaggen mocht steken. Het zich ontsvkkelende dorpje ging geleidelijk aan zijn enggronden uitbreiden waardoor het gebied werd omgezet in bouwland, waarop de boeren rogge, boekweit, aardappelen en andere gewassen verbouwden die het op de schrale zandgrond nog we1 wilden doen. Het hele gebied viel toen onder de Naarder en Bussummer Eng, zoals op de kaart van Ottens uit 1739 te zien is.



Foto-onderschrift
Het Brediuskwartier omstreeks 1900.



Foto-onderschrift
De Rhijnvis Feithlaan in 1919 kijkende van de Turfweg naar de Brediusweg (schiiderij van W. Smoorenburg).

Zandafgravingen

Die situatie duurde voort tot inde negentiende eeuw, toen de zandafgravingen rond de vesting Naarden de 300 roedengrens had bereikt waarop de grens met Bussum in 1817 voor een deel was bepaald. Het afgraven van de hoge zandgronden werd ook in het jonge dorp voortgezet. Niet zozeer uit strategische overwegingen, maar meer omdat het aan een aantal inwoners een middel van bestaan bood, het zand bracht geld op en de afgegraven akkers werden omgezet m goede tuinbouw- en weidegronden. Zoals de reeds vermelde kaart laat zien liepen er door deze eng twee evenwijdige wegen. De ene ter hoogte van de huidige Brediusweg, waarvan na het afgraven een deel als Kattensteeg tot in deze eeuw bekend blef De andere weg kwam vanuit Oud-Bussum tot aan de Kerkweg en hiervan vinden we nog een deel terug in de Oud Bussummerweg (voetnoot 1). Op de kadastrale kaart uit 1832 is het huidige Brediuskwartier nog geheel als bouwland intact, maar aan de westkant wordt het Vondelkwartier al afgegraven. Intussen is ook de Huizerweg als zuidelijke grens op de kaart verschenen en heeft de Hooge Bussummerweg een aftakking door het oostelijk bosgebied naar het einde van de Huizerweg (bij De Gooische Boer). Dat oostelijke bosgebied lag globaal achter de lijn Rhijnvis Feithlaan-Burgemeester s'Jacoblaan-Anton Mauvelaan en zou later bekend worden als de Bosjes van Verbeek. Vanuit het noorden werden de afgravingen voortgezet. Als van een boer een aantal percelen was gekocht groef men er in zuidelijke richting een sloot doorheen. het omringende land werd tot 47 cm boven Naardens zomerpeil afgegraven en per schuit via de sloten afgevoerd. Bij het afgraven hield men zich vrij goed aan de niveauhoogte. Zoals de ervaring geleerd had kwam men nog niet op het grondwater, waardoor het land de gewenste vochtigheidsgraad kreeg voor tuinbouw en dus het beste bruikbaar werd. Die waardevermeerdering verlokte geleidelijk al de boeren om hun grond voor zandwinning van de hand te doen. Waar de afianders zich echter niet om bekommerden was of de afgegraven gronden aan stategische eisen voldeden. In de gemeente Naarden moest men om de vesting concentrische ringen van sloten vormen, die het de vijand moeilijk zouden maken om naar de stad op te rukken. Zeker als de sloten door inundatie niet meer te zien zouden zijn. In Bussum had men er slechts belang bij het zand zo snel mogelijk en zo makkelijk mogelijk af te kunnen voeren. De sloten lopen dan ook noord-zuid, want in die richting moest het per schip naar de Muider Trekvaart om Amsterdam te bereiken, waar er nieuwe woonwijken mee werden opgehoogd.

De Oud Bussummerweg werd bereikt rond 1860 en op twee plaatsen doorgraven, de weg die voor Bussum de hoofdverbinding met Naarden vormde bleef wel in gebruik. Of hiervoor tijdelijk een brug is gelegd is mij niet bekend. In het Brediuskwartier werd de weg niet doorgraven maar van de Burg. s'Jacoblaan verlegd naar de Isaac da Costalaan om de speelwei te kunnen afgraven (voetnoot 2). De Isaac da Costalaan ligt daardoor nog op het oorspronkelijke niveau en steekt als een schiereiland boven de omgeving uit. Het oostelijk bosgebied bleef ook buiten de afgravingen. Naar het zuiden toe werd rond 1900 de Huizenveg bereikt. Hier kon men niet verder. De overkant was tot 1902 gemeente Hilversum en daar stond de leerfabriek. Intussen was de gemeente in het Prins Hendrikpark al weer gaan ophogen om te kunnen bouwen. In de gemeenteraad zag men het ongerijmde van de situatie in en men besloot het afgraven verder te laten stopzetten.



Foto-onderschrift
Foto augustus 1926: het begin van de Burgemeester s'Jacoblaan met de nummers 1 t/m 9.



Foto-onderschrift
Foto 1923: Cricketclub 'De Vleermuizen' op hun veld aan de Willem Bilderdijklaan, nu het Bilderdijkplantsoen

Bebouwing

Door de snel toenemende bevolkmg zat Bussum na de eerste wereldoorlog dringend om grond voor woningbouw verlegen. Weliswaar had het bij de grondruil van 1902 er de engen achter de Huizerweg bijgekregen, maar her lag het "Offensief voor Naarden" een reeks van forten waaromheen tot op een afstand van 300 m rondom niets gebouwd mocht worden. Alle beschikbare grond bezuiden de Huizerweg was al volgebouwd en alleen het Brediuskwartier was nog "vrij", afgezien van kwekerijen en blekerijen die her gevestigd waren. Architect K.P.C. de Bazel maakte een schetsontwerp van een villapark, dat na enige wijzigingen op 6 mei 1924 als uitbreidingsplan door de raad en op 15 juli 1925 ook door Gedeputeerde Staten van Noord Holland werd goedgekeurd. Het besloeg het gebied tussen de Brediusweg en de Huizerweg vanaf de zanderijsloot welke vanaf de Huizenweg noordwaarts loopt tot Naarden, en de Amersfoortse Straatweg. In het ontwerp zat een plan verwerkt, dat hij reeds in 1904 voor de Exploitatie Mij. "Oud Bussum" had getekend. Hieraan zijn de Busken Huetlaan, de Vosrnaerlaan en de Anton Mauvelaan ontleend. Het opmerkelijke van het uitbreidmgsplan was de brede strook groengebied dat aan de westzijde het geheel begrensde en waarvan De Bazel voorstelde dit in de toekomst verder door te trekken in zuidelijke richting tot aan de hei. Voor die groenzone ging hij uit van de bestaande zanderijsloot, welke hij deels in een parkaanleg opnam, terwijl hij een ander deel als weiland wilde handhaven.

De Raad ging accoord en in samenwerking met de Naardense tuin- en landschapsarchitect D.F. Tersteeg ontwierp hij het Bilderdijkplantsoen. Ze ontwierpen samen ook het dal met water door de Bosjes van Verbeek vanaf de zwaaikom achter de Isaac da Costalaan tot aan de Jacob Obrechtlaan, compleet met trappen en borders en een duiker onder de Burgemeester s'Jacoblaan door. Net vóór het bouwen op grote schaal zou beginnen stierf De Bazel op 28 november 1923 terwijl hij in de trein op weg was naar de begrafenis van archttect Michel de Klerk. Dat wordt als de belangrijkste reden gezien dat het park vanaf de Jacob Obrechtlaan niet verder is doorgetrokken tot de weilanden aan de overzijde van de Rijksweg. Voor het kruisen hiervan was nog geen goed plan gereed, zodat men om moehjkheden te vermijden dat deel niet heeft uitgevoerd. Het doodlopende water is dan ook moeilijk schoon te houden en dreigt wel eens dicht te groeien. Voor het verversen van de overige sloten gebruikt men hemelwatemolen die vanuit Bussum-Zuid uitmonden achter de Godelindestichtmg en in de zwaaikom op de hoek van de Fredenk van Eedenweg met de Huizerweg. Want bij veel regenval wordt het overtollige hemelwater hier geloosd en stroomt in de richting Naarden af door het Bilderdijkplantsoen. Alleen bij extreem droog voorjaar of zomer, zoals we dtt jaar beleefden kan dtt systeem niet functioneren.



Foto-onderschrift
Foto augustus 1925: bouw van de huizen W. Bilderdijklaan 2, 4 en 6.

Het gebied was in de jaren vóór 1920 niet geheel onbebouwd. Aan de Kattensteeg achter de Brediusweg stonden drie bleekerijen en ook langs de Brediusweg zelf, die in 1905 was aangelegd, stonden aan de noordkant al wat villa's. Aan de Busken Huetlaan had De Bazel in 1905 de villa Naerhckland ontworpen. Verhulstlaan 14 was ook van zijn hand en dateert uit 1911. Men begon reeds in 1920 met het bouwen in de Bosjes van Verbeek met de nrs. 1 t/m 15 van de Jozef Israëlslaan en aansluitend aan de Huizeweg. Het bouwen kwam echter pas echt op gang in 1924. Om het afgegraven terrein voor woningbouw geschikt te maken moest het eerst ca. 1 meter opgehoogd worden. Het benodigde zand kon betrokken worden van Oud Bussum (voetnoot 3). Reeds in 1920 was men vooruitlopend op de goedkeuring van de plannen, begonnen met het aanvoeren van zand, dat afkomstig was van de zanderij Oud Bussum aan de overkant van de Rijksweg en achter het latere Blindeninsthut. Over de eeuwenoude weg tussen de Naardense kerkhoven door kwam een 60 cm smalspoorlijn te liggen, waarover een Amerikaanse motorloc die maximaal 40 lorries met zand kon trekken Bussum binnen kwam. Vervolgens volgde deze de nog onbebouwde Vosmaerlaan tot de Burg. s'Jacoblaan waarna de rails naar behoeven verlegd werden om overal te kunnen komen. Het ophogen verliep van oost naar west tot de groenzone bereikt was. Vervolgens werden de wegen uitgezet en kon het bouwen een aanvang nemen. Aan de Jac. Bellarnylaan verrezen al in 1921 een zestal woningen, de nrs. 4 t/m 14, maar die werden binnen enkele jaren omringd door volgende nieuwbouw van merendeels dubbele villa's resp. meervoudige villablokjes. In totaal waren 435 woningen geprojecteerd op redelijk ruime kavels met ruimte voor groen.Voor dit aantal ontwierp Joh. Negrijn er 116, dus ca. 27%. G. Dusschoten tekende voor 56 stuks (= 13%) en 10% was van de hand van B. van Wamelen.



Foto-onderschrift
Aantallen tussen 1920 en 1940 in het Brediuskwartier gebouwde woningen.

Voor de overige 50% tekenden tesamen nog zo'n 60 andere archaecten, velen met één enkel ontwerp voor ten hoogste één dubbele viila (voetnoot 4). De grootste bouwactiviteit speelde zich af tussen 1925 en 1928. In die vier jaren kwamen 245 woningen tot stand, dat is ruim 56% van het totaal. De beurscrach van 1929 en de gevolgen daarvan hadden ook voor de bouwactiviteitengrote gevolgen. Jaarlijks kwamen er in het Brediuskwartier tot 1950 nog maar net zeven woningen bij. De straten waar het laatst met bouwen is begonnen zijn de Jac. Obrechtlaan, de J.J.H. Verhuistlaan in 1927 en de Bosboom Toussainlaan in 1928. in die straten is een groot deel van de bebouwing dan ook eerst in de jaren dertig gerealiseerd. Behalve van De Bazel zijn er tussen de vele vrijwel identieke woningen gelukkig ook wel opmerkelijke uitschieters te vinden. Als voorbeeld mag genoemd worden Isaac da Costalaan 22 van G.J. Vos uit 1929, Bosboom Toussainlaan 6 van Hamdorff uit 1933 en nr. 4 van W. de Gooyer. Uiteraard vallen hieronder ook de beide hoeken van de Potgieterlaan met de Burg. s'Jacoblaan van N. Doomberg uit 1928, die tevens de Julianaschool aan de Willem Kalfflaan ontwierp. Van de tekenplank van Kl. v.d. Berg komen in het Brediuskwartier o.a. W. Bilderdijklaan 26 uit 1926 en Isaac da Costalaan 1 en 3 uit 1925. De meeste van genoemde panden komen voor op de Bussumse Monumenteniijst.

Bronnen:

(1) Iets over het ontstaan van Bussum, M.J.M. Heyne; Bussum in Historisch Perspectief, Tussen Vecht en Eem, jaargang 1, nr. 2 (mei 1983), pag. 88 t/m 91.

(2) De Hooge Bussemerweg, M.J.M. Heyne, Contactblad Historische Kring Bussum, jrg. 1 nr. 2 (maart 1985). pag. 18 t/m 21.

(3) Amerikaanse smalspoorlocomotieven op de baan van Hofstede Oud Bussum,  J.W. Montenberg; Op de rails, jaargang. 35 (aug. 1967), pag. 147 t/m 149

(4) Bouwarchief gemeente Bussum.

Actueel

BHT december

Omstreeks 9 december verschijnt het laatste nummer van dit jaar van het Bussums Historisch Tijdschrift. Het thema is dit keer  Sport in Bussum. De ontstaansgeschiedenis en de verdere wederwaardigheden van een aantal Bussumse sportclubs passeren de revue: hockey,voetbal, zwemmen, rugby maar ook kegelen. Tevens wordt de ontwikkeling van het gebied dat nu Sportpark Zuid is tussen 1850 en nu in beeld gebracht. Voor degenen die niet geïnteresseerd zijn in sport is er een artikel van Marcus van der Heide over Jo Bonger, de schoonzus van Vincent van Gogh, die haar leven lang geijverd heeft voor de verbreiding van naam en faam van haar zwager. 

Losse nummer kosten nog steeds maar €7,50 bij de boekhandels in Bussum en in ons documentatiecentrum. Krijg alle nummers gratis in de bus bij een lidmaatschap van €15,-- per jaar !

Foto van de maand

Laatste werkweken voor de broers Roks

December 2019

Foto Jaap van Hassel

We hebben 38 gasten en geen leden online