Home
Open Menu

Bussums Historisch Tijdschrift, jaargang 29, nummer 1 (februari 2013)


coverfoto nummer 29/1

 

Thema:

De Historische Kring bestaat 30 jaar

 

 

 

Inhoud 
(van de redactie), pag. 1

Wat vindt u in dit nummer?
(van de redactie), pag. 3

Maatschappij tot Exploitatie van Bouwterreinen ‛Crailoo’
auteur: P. Langerhuizen, pag. 4-9
In 1902 werd de Maatschappij tot Exploitatie van Bouwterreinen ‛Crailoo’ opgericht door P. Langerhuizen na een omstreden grondruil met de zogenaamde (niet door de Erfgooiers erkende) Stad en Lande van Gooiland.

Cornelis van Norren, een ware bouwer – Een ‛kleine luyde’ met betekenis voor Bussum
auteur: Klaas Oosterom, pag. 10-13
Cornelis van Norren (1850–1935) was een bekende Bussumer in het begin van de vorige eeuw. Hij was niet iemand die wilde opvallen, meer een harde werker die je zou kunnen rekenen tot de ‛kleine luyden’, de aanhang van Abraham Kuyper, stichter van de Antirevolutionaire Partij (ARP). Van Norren behoorde als aannemer en bouwkundige tot de middenstand, was medeoprichter van de plaatselijke Gereformeerde kerk, lid van het bestuur van de School met Den Bijbel, abonnee van ARP-dagblad de Standaard, lid van de ARP, gemeenteraadslid en wethouder. En niet in het minst: hoofd van een groot gezin met negen kinderen.

Bussumse ambtenaar helpt onderduikers in het geheim aan documenten - Het stille verzet van Karel Abma
auteur: Klaas Oosterom, pag. 14-17
Karel Abma en Coby van den Berg trouwen op 25 maart 1943 in Bussum. Op dat moment zijn zij op de leeftijd van 28 en 23 jaar nog onwetend van de gebeurtenissen die hen te wachten staan. Zij gaan wonen op de Simon Stevinweg 10 in Bussum. In januari 1944 wordt Karel Abma op zijn werk bij de gemeente Bussum opgepakt en gearresteerd. Coby is dan zes maanden in verwachting van haar eerste kindje. Op 7 augustus 2012 overleed in zorgcentrum Naarderheem mevrouw J. Abma-van den Berg, de weduwe van Karel Abma. Het leven van het gezin Abma heeft voor een belangrijk deel in het teken gestaan van wat er in die laatste jaren van de bezetting is gebeurd. Meerdere keren is over de gebeurtenissen van toen geschreven. Hier zijn enkele getuigenissen bijeen gezet.

Grote namen gaven uitvoeringen in theater met rijke geschiedenis – De herbouw van Concordia en het ideaal van dr. A.S.
auteur: Rudolf Geel, pag. 18-22
De maatschappij ‛Concordia’ beleefde zijn oprichting in 1896. Het bijbehorende gebouw aan de Graaf Wichmanlaan werd vormgegeven naar een ontwerp van architect C.J. Kruisweg en ingewijd in 1897. Het gebouw, opgeleverd door de Bussumse aannemer Van Norren (zie ook het tweede artikel in dit blad), was multifunctioneel. Verenigingen en organisaties, waaronder verschillende kerkelijke groeperingen, vonden er een onderkomen. De Toonkunstuitvoeringen die gegeven werden, hadden een grote naam, en ook de Nederlandse Bachvereniging verzorgde er uitvoeringen. Maar ook toneelliefhebbers konden in het gebouw aan hun trekken komen. Vanaf 2 april 1926 werden er ook radio-uitzendingen verzorgd.

Moord in Bussum! – Uniek kijkje in het dorpsleven van 1856
auteur: Hans Jonker, pag. 23-35
Het dorpje Bussum haalt in het jaar 1856 de landelijke kranten. De dokter heeft zijn vrouw vermoord.

Survival of the fifties - Tastbare getuigen van de wederopbouw in Bussum
auteur: Pauline K.M. van Roosmalen, pag. 36-39
Op de vraag naar het favoriete type woning of wijk, luidt het antwoord tegenwoordig overwegend een woning of wijk uit de jaren dertig van de twintigste eeuw. Het beeld van een dergelijke wijk of woning is er doorgaans een van rustige straten, veel groen, bakstenen gevels, rode pannendaken, houten kozijnen in wit en/of groen en her en der een erker of dakkapel. Als ‛gezelligheid’ in architectuur of stedenbouw vertaald zou moeten worden, dan zijn wijken en woningen uit de jaren dertig een uitstekende kandidaat.

Colofon
(van de redactie), pag. 40

Wandelen en fietsen met de Historische Kring Bussum (HKB)
(van de redactie), pag. iii omslag

 

Bussums Historisch Tijdschrift 29/1 (februari 2013) pp. 23-35


Moord in Bussum! - Uniek kijkje in het dorpsleven van 1856

 Hans Jonker

Klik hier voor de pdf-versie van dit artikel 
Onderstaande illustraties zijn aanklikbaar voor een vergroting

 

Het dorpje Bussum haalt in het jaar 1856 de landelijke kranten: de dokter heeft zijn vrouw vermoord.

Deze gebeurtenis op vrijdag 5 september moet een onvoorstelbare consternatie hebben veroorzaakt in het kleine dorp. Bussum telt in 1856 zo’n 1000 inwoners en bestaat voornamelijk uit verspreid liggende boerderijen. Een tweetal dorpskernen (rondom De Brink en de zogenaamde Achterbuurt) kennen een dichtere bebouwing. Het dorp heeft een gemeentehuisje in een verbouwde boerderij, een schooltje met één klaslokaal, een katholiek en een hervormd kerkje, een paar industrietjes. Er is geen postkantoor, wel twee herbergen. Een paar stadsbewoners hebben dan al een villa laten bouwen tussen de boerderijen. Het vervoer gaat in 1856 nog te voet, per koets en per schuit. Pas in 1874 komt een spoorlijn door het Gooi (wel reist men sinds 1843 al via de halte Vreeland aan de lijn Amsterdam–Utrecht).

     
Plattegrond van Bussum in 1854
 

In zo’n dorpje is de genees- en verloskundige een gerespecteerde notabele, die van zijn kant alle gezinnen kent en overal over de vloer komt. Het nieuws van de moord bereikt razendsnel de krant. Opvallend is de gedetailleerdheid waarmee onder meer de chique zakenkrant Het Algemeen Handelsblad al op maandag bericht over het misdrijf. Kennelijk weten de journalisten hun bronnen in het Gooise dorp te vinden.

     
 
Het Algemeen Handelsblad 8 september 1856

In deze moordzaak vindt een zeer uitvoerig justitieel onderzoek plaats. Maar liefst 22 getuigen worden verhoord, de plaats delict wordt tot in detail bekeken en beschreven. Er is maandenlang een komen en gaan naar en vanuit het dorp ter voorbereiding van de rechtszaak. Omdat de processtukken bewaard zijn gebleven (voetnoot 1), kunnen we nu beschikken over een uniek inkijkje in het Bussumse dorpsleven anno 1856. Aan de hand van de gerechtelijke papieren en de in beslag genomen brieven krijgen we een beeld van de maatschappelijke omstandigheden binnen deze Gooise dorpsgemeenschap, midden negentiende eeuw.

Het gerechtelijk onderzoek naar het gezinsdrama besteedt ook uitvoerige aandacht aan het persoonlijke, soms zeer intieme, leven van de verdachte en zijn slachtoffer. Zo leren we uit het dossier ook veel over ‛emotionele verhoudingen’ in die tijd.

Het verhaal van de moordzaak Pfeiffer is een verdrietig verhaal, en een verhaal over machteloosheid. In dit artikel komen ook deze kanten ter sprake, maar centraal staat de Bussumse historiebeschrijving die we dankzij dit misdrijf kunnen lezen.

 

Achtergrond

De hoofdpersonen in deze geschiedenis zijn de arts Antoine August Pfeiffer, ten tijde van de moord zesendertig jaar oud, en zijn vijf jaar jongere echtgenote Sara Tijssen. Het echtpaar heeft in 1856 drie kinderen, een meisje van zes jaar, een jongen van drie jaar en een meisje van acht maanden. Een vierde kind is op komst. In de voorafgaande jaren zijn drie kinderen kort na de geboorte overleden (een tweeling en de helft van een tweeling). Inwonend bij de familie is een dienstmeid.

Pfeiffer is afkomstig uit Rotterdam, zijn vrouw uit Beverwijk. Zij trouwen in 1849 in Muiden en vestigen zich een jaar later in Bussum. Het is in die tijd gebruikelijk dat de gemeente verantwoordelijk is voor de aanstelling van een genees- en verloskundige. Zijn honorering vindt dan ook plaats uit de gemeentekas (voetnoot 2). Tot de komst van A.A. Pfeiffer waren de Bussumers aangewezen op geneeskundige en verloskundige zorg vanuit Naarden.

      Zij lag achterover op den rug,
plat op den grond met de
handen achterwaarts gestrekt
boven het hoofd

De gebeurtenissen op 5 september 1856

“Ik heb een moord begaan en ben je arrestant”. Deze woorden van dokter Pfeiffer overvallen burgemeester Dirk Jacob Vogelpoot op vrijdagochtend tegen negen uur. Ogenblikkelijk gaat de burgemeester samen met veldwachter Frans Smeink naar het huis aan de Brinklaan waar de dokter woont. “ … en aldaar in de keuken heb gevonden het lijk van Sara Tijssen, liggende op de grond, met een mes in de keel en bepaald dood”, schrijft Vogelpoot nog diezelfde dag in een eerste proces-verbaal. “Zij lag achterover op den rug, plat op den grond met de handen achterwaarts gestrekt boven het hoofd. (…) Aan de rechterzijde van het lijk naast het hoofd lag een manspet en een pak vuil goed en ook aan die zijde een grooten plas bloed.” Vogelpoot legt in het proces-verbaal ook zijn eerste maatregelen schriftelijk vast: “Wij hebben onmiddelijk den comparant in verzeekerde bewaring genomen en om adsistentie naar Naarden gezonden.”

     
Het raadhuisje met aanplakbord en o.m. veldwachter Smeink
en de kinderen Majoor
 

De gevraagde bijstand komt meteen; nog diezelfde middag zijn in het huis van de burgemeester aanwezig de Naardense kantonrechter Corver Hooft en griffier Van Eijken voor een eerste verhoor van Pfeiffer. Al in dit verhoor noemt Pfeiffer zijn motief: “ …dat hij heden morgen, omstreeks acht ure à half negen ure, in zijne voorkamer, nadenkende over de ontrouw van zijn vrouw, zat te treuren en te huilen, dat hij daarop zijn vrouw, die zich in de keuken bevond, tegen de meid Elisabeth Klinkenberg hoorde zeggen ‛dat zij gene reden had om het zich aan te trekken of om ongelukkig te zijn, want dat zij geheel onschuldig was’; dat hij, daarop in woede ontstoken, …. roepende: ‛durf je de kwaadaardigheid nog verder te drijven’, op zijne vrouw is aangevallen”.

Over zijn geestestoestand zegt de arts vier uren na het misdrijf “Dat verregaand verdriet over het gedrag en den overspel van zijn vrouw hem tot dezen stap gebragt heeft, waarover hij innig leed heeft. Dat hij op een oogenblik van ijlhoofdigheid gehandeld heeft zonder te weten wat hij deed, dat het leven hem te veel is en hij wenschte daaruit te zijn”. Pfeiffer ondertekent die donderdagmiddag zijn bekentenis.

 Meteen daarna wordt ook de vierentwintigjarige dienstmeid verhoord. Zij geeft van haar kant de situatie op die vroege ochtend zo weer: “ …de Heer Pfeiffer in de voorkamer zat te huilen en te treuren, dat zij daarover sprekende met de juffrouw, deze haar gezegd heeft ‛laat mijnheer maar huilen, ik trek het mij niets aan, ik huil niet, ik ben onschuldig van de zaak’. Dat, terwijl de juffrouw dat zeide, mijnheer woedend is binnengeloopen, zeggende: ‛ziet je het mij nou nog liegen terwijl er getuige genoeg van is ’ ”. De meid probeert nog tussenbeide te komen maar raakt aan haar hand verwond door het amputeermes dat Pfeiffer tevoorschijn haalt en vlucht weg. Elisabeth Klinkenberg ondertekent het proces-verbaal niet, zij verklaart niet te kunnen schrijven.

     
 
Utrechtse Provinciale en Stadscourant
11 september 1856

Op bevel van de kantonrechter wordt Pfeiffer overgebracht naar de ‛cellulaire gevangenis’ in Amsterdam. Uit een krantenbericht blijkt dat dit niet zonder commotie onder de lokale bevolking plaatsvindt.

Ook verschijnen nog op die vijfde september op verzoek van burgemeester Vogelpoot “de Heere B.J.R. van Hasselt, medicinae doctor en G.P.A. Frijlink, genees-, heel- en verloskundige, beiden wonende te Naarden” om officieel de dood vast te stellen van Sara Tijssen, “gekleed in een wol jak, aan den hals met een knoopje toe gemaakt en een band ondermidden, zwarte rok en zijden zwarte kousen, de muts achterwaarts van het hoofd hangende”. Dat zij overleden is staat vast: “een groot mes, zijnde een twee snijdend amputatiemes stak in de hals”.

Om half vijf ‘s middags worden de buren door de kantonrechter ondervraagd. Zij zijn allemaal die ochtend al vroeg uit de veren en vertellen wat zich met hun waarnemingen in de ochtenduren in en rond huize Pfeiffer heeft afgespeeld. De details van hun getuigenis zijn hier niet zo van belang, interessant is het vroege begin van de dag in het boerderijendorp (het is september). Ook de ongeoefendheid in het schrijven van deze Bussumers boeit. Of zij kunnen lezen is niet na te gaan, wel dat zij in ieder geval hun eigen naam kunnen schrijven. Op vrijdag worden onder meer verhoord:

Gerrit Pelt, wever, 37 jaar “om half vijf opgestaan en dadelijk van huis gegaan”.

Matje van Dalen, huisvrouw van Gerrit Pelt, 43 jaar, “ongeveer ter vijf ure opgestaan en in huis werkzaam geweest is tot omstreeks zes ure, als wanneer zij naar Mijnheer de Pastoor is gegaan”.

Gijsbert Ruiter, oud 64 jaren, “dat hij dezen morgen omstreeks zes ure, terugkomende van het melken, zijnde in zijn tuin en bezig zijnde met boonen te plukken”.
Elisabeth van Wengen, weduwe Antonie van Eijden, oud 33 jaren (!)

Een mooie blik in het Bussumse leven anno 1856 biedt de getuigenverklaring van de herbergierster.
“Geertje Banis, huisvrouw van Jacob Majoor, oud 47 jaren, wonende in den Rozenboom te Bussum, ons verklarende dat de heer Pfeiffer omstreeks acht ure van dezer morgen (althans onder kerktijd) in de herberg van hare man is gekomen en aldaar met haar zoon Gerrit billard gespeeld heeft, dat hij midden in de tweede partij zich verwijderd heeft, dat zal geweest zijn omstreeks half negen ure (althans dat de kerk toen uitgegaan was); dat zij Pfeiffer ziende bij zichzelve gedacht heeft ‛meneer! Wat zie je er raar uit. Je lijkt wel half onwijs’, dat Pfeiffer in den herberg niets gebruikt heeft en wel meer op zulke ongelegen uren billard kwam spelen en nimmer sterken drank gebruikte. En heeft na voorlezing alhier getekend”.

 

Als een dag later de verhoren worden voortgezet komt een aap uit een mouw. In het Naardense raadhuis hoort kantonrechter Cover Hooft een merkwaardig verhaal van baker (kraamverzorgster) Doortje Voogt. Zij had op dinsdag een briefje van Pfeiffer ontvangen waarin hij haar vroeg om onmiddellijk naar “de woning van Aaltveer aan den Straatweg op Laren” te komen. Daar vraagt Pfeiffer haar of zij “toen zij ongeveer vier en een half jaar geleden bij zijne (Pfeiffers) huisvrouw te Bussum gebakerd had (tijdens hij (Pfeiffer) in het gasthuis was), de Heer Hoogen, schoolmeester te Bussum, bij zijn huisvrouw gezien had”. Pfeiffer vertelde haar die dinsdag dat “hij zoo niet langer met zijne vrouw konde leven, dat zijne vrouw het met Hoogen hield en dat, indien zij … zulks kan getuigen hij van zijn vrouw zou kunnen scheiden”.

Op deze zaterdag wordt het lichaam van Sara Tijssen uit het verzegelde huis gehaald. Waar de kinderen en het dienstmeisje in deze dagen waren blijft onvermeld. In een volgend proces-verbaal beschrijven kantonrechter en burgemeester “het in de keuken liggende lijk van Sara Tijssen (te hebben) gewaarmerkt en vervolgens gekist … Vervolgens hebben wij de kist verzegeld door een rond band kruislings om de kist te slaan en de uiteind van het band te bevestigen met een zegel in rode lak”.

Niet alleen het moordwapen, ook de op de grond gevonden pet en het bebloede wasgoed dat Sara Tijssen in handen had worden gelijk meegezonden naar Amsterdam. Tevens gaat naar Amsterdam een brief van de hand van A.A. Pfeiffer die in het huis op tafel is gevonden. Deze brief zal een belangrijke rol gaan vervullen in het latere proces en geeft ons daarmee nu een mooi inzicht in het toenmalige Bussumse postsysteem.

De daaropvolgende dag komt bezoek uit de hoofdstad zelf. De rechter-commissaris en de officier van justitie komen de plaats delict aanschouwen. Al hun waarnemingen worden door de hen vergezellende griffier vastgelegd. Deze tekent ook een situatieschets. De ligging van het lijk (4), de bloedplas (3) en de pet (3a) zijn duidelijk aangegeven. Het levert een gedetailleerde beschrijving van een stukje Bussum in 1856 op. De huizen in Bussum waren indertijd in een doorlopende reeks genummerd, het doktershuis heeft nummer 52 en is aan de Brinklaan gelegen, ongeveer op de plaats van de huidige Pomona-winkel (voetnoot 3).

      
 
Situatieschets

“Uit de bezichtiging van het huis (is) gebleken dat hetzelven aan den weg geen deur heeft, maar twee ramen, zijnde voor die ramen een smal straatje, wel met stevig wit geschilderd hek van den openbaren weg is afgescheiden, welk hek doorloopt langs het tuintje, hetwelk aan de Oostzijde van het huis gelegen is, een openslaand hek aan de Westzijde van het huis binnengaande komt men over een steenen plaatsje waar een pomp is, eenigszins voor een vooruitspringende zijmuur en een uitgebouwde gemetselde beste kamer aan de hoofdingang van het huis”.

Kennelijk liep in 1856 vanaf de Brinklaan een openbaar voetpad in oostelijke richting. Later is hier de (inmiddels weer verdwenen) Raadhuisstraat aangelegd. Voor de rechter-commissaris en officier van justitie legt de meid opnieuw een verklaring af. Zij is pas sinds maart in dienst en schetst een beeld van de huiselijke situatie in dat halve jaar: “Dat zij tusschen de echtgenooten Pfeiffer geene onenigheid heeft waargenomen, dan alleen in den laatste acht dagen voor den gepleegden doodslag. Dat zij echter afzonderlijk sliepen, de man in de huis of binnenkamer in de bedstede met en benevent zijn oudste kind, Zij is een meisje van zes jaren, en de vrouw in de bedstede in het opkamertje, met beide jongste kinderen, zijnde een knaapje van drie jaren en een meisje van acht maanden. Dat de vrouw eene kwaal had tengevolge waarvan zij haar water niet goed konde ophouden en in de regel in bed waterde”.

Op de zondag voorafgaande aan de moord gaat het naar zeggen van het dienstmeisje mis als Pfeiffer zijn vrouw weet te overreden om haar ontrouw te bekennen. Elisabeth: “Dat de juffrouw toen heeft erkend tijdens Bussummer kermis (de eerste Zondag in Juny) overspel zoude hebben gedaan”. De volgende dag had Sara Tijssen alweer spijt van haar bekentenis en vertelde ze de meid het maar gezegd te hebben om bij haar kinderen te kunnen blijven. Sinds dit weekend eten de echtelieden ook gescheiden, verklaart Elisabeth Klinkenberg.

De geconfisqueerde brief komt ter sprake in het verhoor. Bij gebrek aan een postkantoor heeft de gemeente Bussum een bode aangesteld die enkele keren per dag een ronde door het dorp doet, de post verdeelt en inzamelt en deze naar Naarden brengt. Het is deze postbode officieel toegestaan het honorarium aan te vullen met het (tegen betaling) verzorgen van boodschappen. Elisabeth Klinkenberg herinnert zich op zondag: “Dat hij ten 4 September des avonds in de voorkamer den brief heeft zitten schrijven” … “Zij een kan water aan Pfeiffer bragt op vrijdagochtend hij aan het adres zatte schrijven, dat juist toen hij dit gedaan had zij hem waarschuwde dat Treij de bodin van Bussum op Naarden daar voorbij ging, welke dien brief moest medenemen, dat Pfeiffer toen zeide dathet niet noodig was en de brief is blijven liggen”. Het wachten met het versturen van een noodkreet aan zijn advocaat wordt zeer in Pfeiffers nadeel uitgelegd, kennelijk heeft hij een ander plan dan een scheiding.
De dienstmeid doet uitvoerig verslag van de verdere gebeurtenissen op de vroege vrijdagochtend. De vaste regelmaat (“ … zijnde zoowel Pfeiffer als zijn vrouw in den regel niet voor 1/2 8 ure op … ”) is weg, Pfeiffer legt al heel vroeg een visite af bij een kraamvrouw (“de vrouw van bleeker Jan van der Kuyl, die op ongeveer 7 minuten afstand woont den weg naar de Noordzijde”) en is vervolgens naar de herberg gegaan. Na terugkomst uit De Rozeboom vindt de steekpartij plaats.

De rechter-commissaris verzoekt de Naardense kantonrechter op 10 september om “vrouw Majoor en hare twee zonen Gerrit en Lambert” op te roepen voor een nader getuigenverhoor. En een lid van de familie Wachtels. “Pfeiffer beroept zich omtrent zijn gedrag en dat zijner vrouw ook op de familie Wachtels te Bussum”, schrijft de rechter-commissaris. Binnen een week na de moord tekent zich de scheiding in groepen à charge en à decharge van de verdachte langs de lijnen van de bevolkingsklassen af. Cornelis Hendrik Wachtels was vanaf 1823 tot het jaar voor de moord gemeentesecretaris, en bekleedde decennia lang (achter de troon van de opeenvolgende burgemeesters) een machtspositie in het dorpje. Hij behoort tot de eerste generatie ‛import’ vanuit Amsterdam die de autochtone Bussumers al snel na de verzelfstandiging uit het dorpsbestuur drukken. Beschuitfabrikant Vogelpoot is ook zo’n Amsterdammer.

In het strafdossier zit een brief van Pfeiffer die hij op 6 september (de dag na de moord) aan D.J. Vogelpoot stuurt. Hij put zich uit in schuldgevoelens, hoopt op gratie na vele jaren welverdiende straf, en vraagt de burgemeester om zijn zaken waar te nemen:
“Verzoekende de goedheid te hebben de belangen mijner kinderen te behartigen laat s.v.p. Louize nu weder na school gaan, doch met der tijd wenschte ik wel dat de familie te Beverwijk zich hunner ontvermen. Ik zal mij zoo veel mogelijk van uitgaven onthouden, te meer daar ik nu opgehouden heb in hun te kunnen voorzien. Ik weet niet wanneer UEAb. deze ontvangen of er familli over is, zorg zoo veel mogelijk dat de begraffenis fatsoenlijk plaats heeft. Tot leezen heb ik nog geen lust maar om verschooning ben ik dringend verlegen stuur mij dus s.v.p. met Bus (voetnoot 4) 2 hemden 2 onderbroeken 2 borstrokken 3 à 4 zakdoeken 2 hemdjes, en boordjes satijn vest, mijn swarte winterjas en zomerjas en zwarte broek en den pantoffels en de klijnste laarsen. Gaarne zoude ik de apotheek in de courant te koop aanbieden welligt dat de kinderen er op die wijze de meeste voordeelen van trekken te meer als men dit als een gevestigde zaak aanbied, Ik heb mijn practijk toch voor goed geeindigd, waarom heeft mijne aanzijn er niet mede opgehouden de boeken en instrumenten zoude ik daar die niet aan bederf onderhevig zijn nog een poos willen bewaren het huis wanneer ’t met de apotheek wel kan verkocht worden en hier voor Effecten te kopen zoude voor de kinderen wel het voordeeligste zijn van de meubels moet maar vendu gehouden worden. Wanneer ik tot meer rust (zoo deze nog kan komen) gevordert ben, zal ik voor het hunne met de practijk ze goed gemaakte zorgen, hopende dat het een en ander toerijkend mag zijn in de behoeften van drie nog zoo veel hulp behoevende weezen te kunnen voorzien God hoop ik staat hun bij daar zij in een noodlottig oogenblik moeder en vader voor immer verloren hebben”. Over de verdere lotgevallen van de kinderen later in dit artikel.

In de vele verhoren die volgen komt het beeld naar voren van een buitengewoon slecht huwelijk tussen twee mensen met beiden moeilijke karakters. Er is sprake van herhaalde mishandeling door de in het dorp als stil maar opvliegend bekend staande arts. De incontinentie-problemen van de doktersvrouw zijn een openbaar geheim. Sara Tijssen is in 1855 al eens – met goedvinden van haar man – een aantal weken terug naar Muiden gegaan, maar na bemiddeling door haar Beverwijkse broers toch weer naar Bussum teruggekeerd. In het strafdossier bevindt zich de brief die Sara in haar nood vanuit Muiden aan haar broer schreef. Uit het verschil tussen het handschrift en de ondertekening is op te maken dat Sara niet echt kon schrijven en dit liet doen. Zij misspelt zelfs haar eigen naam:

A.A. Pfeiffer heeft zich in de loop der jaren georiënteerd op de mogelijkheid van een echtscheiding, maar dit is juridisch nauwelijks mogelijk. Ook overweegt Pfeiffer met achterlating van zijn gezin naar Amerika te emigreren. De enige kans op een officiële scheiding biedt een bewezen overspel. Deze uitweg uit de ellende leidt tot de ontwikkeling van een obsessieve gedachte bij dokter Pfeiffer dat zijn vrouw hem ontrouw is geweest. Centraal in zijn waan staat een vermeende affaire van Sara Tijssen met de Bussumse schoolmeester Hoogen. Pfeiffer noemt meerdere gebeurtenissen die zijn vermoeden zouden bevestigen. Justitie kiest ervoor om met het oproepen van vele getuigen elk dezer gebeurtenissen te reconstrueren en zo het waarheidsgehalte van de aantijging te bepalen.

Ook meester Hoogen zelf wordt verhoord, op zaterdag 13 september. Hij ontkent stellig het overspel, herinnert zich dat hij geregeld bij mevrouw Pfeiffer informeerde naar de gezondheidstoestand van de arts toen deze enkele jaren daarvoor in het Amsterdamse Binnengasthuis lag, en geeft zijn versie van de gebeurtenis tijdens de kermis: “Dat hij getuige in het begin van Juny tijdens de Busummer kermis de vrouw van de beklaagde op de weg ontmoette en haar goede dag zeide en een eind weg is medegegaan, dat de beklaagde hem toen uitnoodigde om binnen te komen waaraan getuige voldaan heeft (…), dat hij getuige daarnaast dienszelfde dag nogeens ten huize van beklaagde geweest is om eene cigaar aan te steeken dat de vrouw van den beklaagde hem toen in de huiskamer een lucifer heeft aangestoken en toegereikt en dat er verder niets gebeurd is”. Wrang is het feit dat mevrouw Hoogen die zomer na een lang ziekbed (waaraan Pfeiffer vermoedelijk vaak gestaan heeft) was overleden.

Door middel van de getuigenverklaringen wordt de gang van dokter Pfeiffer op de ochtend van 5 september van minuut tot minuut gereconstrueerd: zijn vroege gang naar een kraamvrouw, zijn bezoek aan De Roozeboom, de plotselinge steekpartij. Bijna al deze getuigen citeren uitspraken van Pfeiffer waarin hij een naderend onheil voorziet. Voorbedachten rade?

De getuigenis van de zonen Majoor (op diezelfde dertiende 13 september) is te aardig om niet in dit verhaal op te nemen. Gerrit Majoor (14 jaar) verklaart “ … op vrijdag 5. Sept. door zijn broer Lammert geroepen te zijn over acht ure in den herberg van zijn vader te Bussum billard gespeeld te hebben met den bekl.; dat de bekl. niet beter en niet slechter dan gewoonlijk speelde; dat zij beiden in dat spel erg sterk zijn en dat Pfeiffer de eerste partij gewonnen heeft; dat Pfeiffer op het eind der tweede partij, toen getuige op 48 punten en Pfeiffer op 40 punten stond, de bodin ziende aankomen, gezegd heeft ‛nou zullen we het er maar voor houden, dat je de partij gewonnen hebt’ en zich verwijderd heeft, na alvorens de laatste partij op het daartoe bestemde bord aangetekend te hebben. Dat hij get. meermalen, ook wel op zulke ongelegen uren met Pfeiffer billard speelde … dat Pfeiffer hem die morgen onder het billard spelen verzocht heeft hem te waarschuwen, wanneer hij de bodin zag voorbij gaan; dat Pfeiffer ook tegen zijn vierjarig zusje gezegd heeft, toen deze zingende door de kamer liep ‛Agatha! Heb je zoon plaisir’ en zulks tot tweemaal toe met eenige tusschenpoozing herhaald heeft”.

      
 
 het Algemeen Handelsblad 15 september 1856

In de bewoordingen van zijn broer Lambert Majoor, oud 25 jaar: “Dat hij Pfeiffer tegen zijn (getuige) vierjarige zusje, die zingende door het vertrek liep, heeft hooren zeggen ‛Agatha! Kindje! Ben je zoo vrolijk, liefje!’ ”.

In de periode tussen de moord en de afsluiting van het dossier midden november (het proces vindt plaats op 2 en 3 december) worden nog tal van andere getuigen gehoord. Het onderzoek concentreert zich op de persoon van de verdachte (waarbij onder meer blijkt dat hem eerder nalatigheid is verweten die leidde tot het overlijden van een patiënt; ook is al eens een klap met een biljardkeu in De Rozenboom in onderzoek geweest). Het beeld ontstaat van een zeer gesloten man met een neiging tot driftbuien. Maar nog meer richt het onderzoek zich op het slachtoffer Sara Tijssen. Pfeiffer beklaagt zich over het karakter van zijn echtgenote en de pech die hem treft door haar bekkenbodemprobleem. Meermalen noemt hij in zijn getuigenverklaringen het hem ontzeggen zijn van zijn recht op seksueel verkeer. En steeds weer de ontrouw. Opvallend is de wijsheid van D.J. Vogelpoot tijdens diens eigen verhoor. Hij heeft regelmatig met Pfeiffer over zijn slechte huwelijk gesproken en daarbij op verzoening aangedrongen. Vogelpoot merkt op dat het opvallend is dat Pfeiffer hem over de recente nieuwe zwangerschap van zijn vrouw inlicht zonder daarbij enige boosheid te tonen. Kennelijk bezit de burgemeester het psychologisch inzicht om daarin het waanachtige van de overspel-beschuldiging te beluisteren.

De meid Elisabeth Klinkenberg wordt als kroongetuige aangemerkt en telkens opnieuw bevraagd. Bij het derde verhoor op 16 september blijkt zij al een nieuwe betrekking te hebben. Zij verklaart “dat zij thans bij een oom te Naarden is, maar eerlang te Weesp gaat wonen bij de bank van Leeninghouder (Cohen)”. Waar de drie kinderen inmiddels zijn meldt het dossier niet. Op verzoek van Pfeiffer worden ook zijn relaties uit het medisch circuit gehoord, waaronder een hoogleraar geneeskunde. Zij benadrukken de uitzichtloze situatie waarin zij hun wanhopige collega bij ontmoetingen aantreffen. Terwijl het onderzoek loopt zit burgemeester Vogelpoot niet stil. Hij plaatst al op 15 september een advertentie in Het Algemeen Handelsblad voor een opvolger van Pfeiffer. De vacature is snel vervuld, in december treedt de Uithoornse arts Freericks in dienst van de gemeente Bussum. Ook gaat Vogelpoot achter de waarheid aan van een door Pfeiffer genoemd bewijs van het liederlijke karakter van zijn vrouw. Op 20 november vraagt hij bij de gemeente Noordwijk-binnen formeel om inlichtingen over “een gebooren of levenloos aangegeven Kind in de Jare 1848 of 1849 uit Sara Tijssen” met een parallel briefje aan zijn Noordwijkse ambtgenoot waarin hij op spoed aandringt in verband met het nu snel naderende proces (voetnoot 5). Het strafdossier bevat geen bewijs van de geboorte van dit eerdere kind (voetnoot 6)

      
 
Gooische Courant 6 december 1856
 

Ook in de Acte van Beschuldiging die na het onderzoek wordt opgesteld wordt het aandeel van het slachtoffer met alle intieme details verwoord: “Dat tusschen man en vrouw vooral in den laatsten tijd gedurig oneenigheden, soms tot mishandeling overgaande, bestonden, welke de beschuldigde aan het plagend karakter zijnen vrouw toeschreef, terwijl hij zich ook beklaagd heeft over een ongemak zijner vrouw waardoor het bed nimmer droog was, en over hare gedurige tegenkanting en weigering om hem toetelaten tot het geen waartoe hij als man meende geregtigd te zijn”.

 

Het proces

De landelijke kranten berichten uitvoerig over het zich over twee dagen uitstrekkende proces. Voor de lokale en regionale pers is het voorpaginanieuws.

Advocaat-generaal Karseboom ziet op basis van de vele getuigenissen de planmatige opzet van de misdaad bewezen en “ requireert dat de beschuldigde … wordt schuldig verklaard aan het hem ten laste gelegde feit, en alzoo aan moedwillgen doodslag met voorbedachten rade of moord; en dientengevolge worde veroordeeld tot de straffe des doods, uit te voeren door den scherpregter op een schavot op eene openbare plaats in de gemeente Amsterdam, door den veroordeelde met een strop om den hals aan een galg vast te maken en een luik onder zijne voeten te doen wegvallen”.

Het betoog van de verdediger is niet letterlijk bewaard gebleven, evenmin als het uitvoerige woord van Pfeiffer zelf. De kranten berichten er wel over. De gloedvolle woorden moeten de rechtbank hebben kunnen overtuigen van de plotselinge machteloze woede die tot de steken leidde, want een week later (op 10 december) volgt de uitspraak waarin “de beschuldigde, met vrijspraak op zichtens de voorbedachten rade, wegens moedwilligen doodslag is veroordeeld tot twintig jaren tuchthuisstraf en in de kosten met last dat een extract arrest zal worden aangeplakt te Amsterdam en Bussum”. Waarschijnlijk zullen de Bussumers op het gemeentelijk aanplakbord voor het raadhuisje dit over hun dokter gevelde milde vonnis hebben kunnen lezen. Geen doodstraf, geen levenslang. Pfeiffer zal op 56-jarige leeftijd weer vrij man zijn.

 

De verdere geschiedenis

In de detentietijd van Pfeiffer werden nog geen foto’s van de gevangenen gemaakt. Wel wordt het signalement in het gevangenisregister genoteerd (voetnoot 7). Op 27 februari 1857 vindt overplaatsing van gevangene A.A. Pfeiffer naar het tuchthuis in Leeuwarden plaats. De reden is niet te achterhalen. Het kan samenhangen met de volgende gebeurtenis. Op de lijst van wezen en bejaarden van het Evangelisch Luthers Wees- en Oudeliedenhuis aan de Zuiderstraat in Haarlem worden in 1857 drie Bussumse kinderen ingeschreven:
“Pfeiffer, Louize Antoinette Augustina, geboren te Bussum 13 September 1850
Pfeiffer, Hortense Augusta Clementina, geboren te Bussum 9 December 1855
Pfeiffer, Antoin August geboren te Bussum 4 January 1853
In het Gesticht gekomen 24 febr.y 1857
De moeder overleden te Bussum. De vader gedetineerd en door de Regtbank de Voogdij ontzegd Als Voogd is aangesteld Klaas Tijssen, bouwman te Beverwijk. Wordende de Bestedingkosten betaald door Notaris Perk te Hilversum” (voetnoot 8).

Kennelijk is het gelukt om een onderhoudsfonds te vormen conform de wens van A.A. Pfeiffer. In het archief van notariskantoor Perk zijn hier geen bewijzen voor terug te vinden.
Bij de burgerlijke stand van de gemeente Haarlem wordt door de ‛binnenvader’ van het weeshuis op 15 maart 1858 aangifte gedaan van het overlijden van Louize Pfeiffer, oud zeven jaar. Ieder gegeven over de achtergrond van deze vroege dood ontbreekt
Antoin August is twaalf jaar in het weeshuis gebleven, hij wordt op zestienjarige leeftijd uitgeschreven: “8 februari 1869 overgegaan bij het Instructie Bat. te Kampen”. Uit het weeshuisregister blijkt dat voor veel jongens een militaire diensttijd volgt.
A.A. Pfeiffer junior trouwt op vijftigjarige leeftijd (zijn beroep is dan kantoorbediende) en is tachtig jaar oud geworden. Hortense werd op haar zestiende door de familie Tijssen uit het weeshuis opgehaald (het register: “25 mei 1872 door de Voogd teruggenomen”). Zij zal als dienstmeisje in haar onderhoud voorzien, is later getrouwd en naar Wenen vertrokken.

 

En de vader?

Nigtevecht 1878. Op 4 januari krijgt de ongehuwde Dirkje Rebel een zoontje, Jacob. De aangifte wordt gedaan door Antoine August Pfeiffer, van beroep verloskundige. Ergens na zijn ontslag uit de Leeuwarder gevangenis (waarschijnlijk in december 1876) heeft Pfeiffer zich als arts gevestigd in de Vechtstreek. Het bevolkingsregister van Nigtevecht vermeldt geen inschrijvingsdatum (voetnoot 9).

Antoine Pfeiffer overlijdt op 20 december 1882 op twee en zestigjarige in het Binnengasthuis in Amsterdam. De aangifte van zijn overlijden wordt gedaan door een ‛opzichter’ van het gasthuis. Geen nabestaanden, geen testament.

 

Lees meer over de moord op Sara Tijssen op www.historischekringbussum.nl

 

Over de auteur:

Hans Jonker (1950) woont sinds 1993 in Bussum en schrijft uit interesse in de lokale en regionale geschiedenis artikelen in het Bussums Historisch Tijdschrift en de Bussumse Krant/BussumsNieuws. Sinds zijn vervroegde pensionering in 2010 studeert hij cultuurwetenschappen en wil hij afstuderen op een Bussums of Goois historisch onderwerp.

Noten
1. Archief Provinciaal Gerechtshof in Noord-Holland 1842-1875 Noord-Hollands Archief Haarlem, arrest 1856/2653, toeg. nr. 27 inv.nr. 276. Alle citaten komen uit dit dossier, dat op chronologische volgorde (ongenummerd) is aangelegd.
2. Zie A.N.J. Fabius, Geschiedenis van Bussum, pp. 44/45 voor de arbeidsvoorwaarden van A.A. Pfeiffer.
3. Met dank aan Martin Heijne voor zijn plaatsbepaling.
4. Bus was een van de vele transportondernemers in het dorp met een geregelde dienst op Amsterdam.
5. Register van uitgaande stukken gemeente Bussum 1856, Archief Gemeente Bussum 1817-1919, OAB 220, Stads- en Streekarchief Naarden.
6. Tegenwoordig is op het internet snel duidelijkheid te krijgen. Inderdaad heeft Sara Tijssen op 24 maart 1849 in Noordwijk een doodgeboren kind gebaard. Dat is zeven maanden voor haar huwelijk met Pfeiffer!
7. Signalementsregister Strafgevangenis van 1 el en 79 duim is in centimeters Weteringsschans Amsterdam 1855-1857 Noord-Hollands Archief toeg.nr. 313, inv.nr. 373 De lengte.
8. Archief Evangelisch Lutherse Gemeente Haarlem, Noord-Hollands Archief toeg.nr. 3654, inv.nr. 12.
9. Met dank aan het Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen (Breukelen).

 

 

Bussum Historisch Tijdschrift 29/1 (februari 2013) pp. 14-17


Het stille verzet van Karel Abma

Bussumse ambtenaar helpt onderduikers in het geheim aan documenten 

 

Klaas Oosterom

Klik hier voor de pdf van dit artikel 
Zie ook een eerder gepubliceerd artikel: Contactblad Historische Kring Bussum, jaargang 11, nr. 2 (november 1995), pag. 64-65
Onderstaande illustraties zijn aanklikbaar voor een vergroting

     
Karel Abma omstreeks 1940

Karel Abma en Coby van den Berg trouwen op 25 maart 1943 in Bussum. Op dat moment zijn zij op de leeftijd van 28 en 23 jaar nog onwetend van de gebeurtenissen die hen te wachten staan. Zij gaan wonen op de Simon Stevinweg 10 in Bussum. In januari 1944 wordt Karel Abma op zijn werk bij de gemeente Bussum opgepakt en gearresteerd. Coby is dan zes maanden in verwachting van haar eerste kindje. Op 7 augustus 2012 overleed in zorgcentrum Naarderheem mevrouw J. Abma-van den Berg, de weduwe van Karel Abma. Het leven van het gezin Abma heeft voor een belangrijk deel in het teken gestaan van wat er in die laatste jaren van de bezetting is gebeurd. Meerdere keren is over de gebeurtenissen van toen geschreven. Hier zijn enkele getuigenissen bijeen gezet.

 

Papieren mensen

Karel Abma, ambtenaar bij de Burgerlijke Stand van Bussum, heeft in de Tweede Wereldoorlog een belangrijke bijdrage geleverd aan het verzet tegen de bezetter. Naast zijn gewone werk pleegde hij in het Gemeentehuis zijn eigen verzet. Dit deed hij in het diepste geheim, want collega’s praten maar al te graag hun mondje voorbij, ook in Bussum. Zonder medeweten van zijn directe chef leverde hij in 1943 en 1944 zijn eigen stille bijdrage. Blanco formulieren toverde hij met bepaalde handgrepen en met een grote kennis van zaken om tot officiële documenten. Hij creëerde als het ware ‛papieren’ mensen (voetnoot 1). Gefingeerde personen werden zo opgenomen in het Bussumse bevolkingsregister. Onderduikers en Joden die zich wilden verbergen, konden onder die fictieve naam persoonsbewijzen, reispapieren, bonkaarten en dergelijke krijgen. Een aantal Joodse plaatsgenoten heeft op die manier een veilig heenkomen naar de Verenigde Staten gevonden.

 
Coby van den Berg in 1939

     

Verraad

De lijfspreuk van Karel Abma was: ‛mondje dicht’. Het heeft niet geholpen, er kwam toch verraad in het spel. Een typiste zou hem hebben aangebracht. Abma werd in 1944 gearresteerd en via Vught op transport gesteld naar het Duitse concentratiekamp Dachau (bij München).

De vele getuigenissen uit dit kamp hebben één ding gemeen: het ontstellende gebrek aan voedsel, de verregaande beestachtige behandeling van de gevangenen door de Nazi’s. Abma overleefde dit verschrikkelijke kamp in Dachau en kwam sterk vermagerd, met een gewicht van 40 kilo, in Bussum terug. Karel Abma over zijn verzetsdaden: “Ik wilde beslist geen lid zijn van de bestaande verzetsgroepen. Het werk moest gebeuren en het kon werkelijk alleen doorgang vinden als niemand ervan wist. Te goed was ik er mij van bewust dat een verrader nimmer slaapt. Hoe gelijk ik daarin had, is bewezen met mijn eigen arrestatie. Niemand kan de beweegredenen raden die anderen kunnen bezielen. Beter is het je dat niet af te vragen. Wij moesten verder en voor alles zien levend terug te komen. Dat is mij gelukt en daar moet je dan tevreden mee zijn.”

      Karel Abma: “Het werk moest gebeuren
en kon alleen doorgaan als niemand er van wist”

Abma bleef na de oorlog gemeenteambtenaar. Hij was lid van de Nederlandse Federatieve Raad van het Verzet, had contacten met de Stichting 40-45 en de Nederlandse Vereniging van ex-Politieke Gevangenen. Hij adviseerde deze organisaties over de mate waarin mensen een rol in het verzet in Bussum hebben gespeeld. Hem is het Verzetskruis uitgereikt. Op 6 december 1984 is Karel Abma overleden.

De bevrijding

     
 
Mevrouw Abma met dochter Charlotte, die 9 maart 1944 geboren
was, naast de foto van Karel Abma in de zomer van 1944

Coby Abma-van den Berg deed het volgende relaas (voetnoot 2): “Mijn echtgenoot Karel werd opgepakt in januari 1944 tijdens zijn werk op de afdeling bevolking van de gemeente Bussum. Hij werd verraden nadat hij voor veel Joodse mensen papieren (persoonsbewijzen) had verzorgd en een aantal mensen aan een onderduikadres had geholpen. Verder tipte hij in geval van nood en verzorgde hij bonkaarten voor onderduikers.

Karel werd naar Amsterdam overgebracht en afgeleverd bij het Huis van Bewaring aan de Amstelveenseweg. Na een paar maanden werd hij getransporteerd naar Vught en daarna met vele anderen in veewagons naar Dachau. Daar werd hij op 30 april 1945 bevrijd door de Amerikanen en de Canadezen. Bij het naderen van deze bevrijders hingen de ‛spieders’ een witte vlag uit de wachttorens in de hoop dat hen zo niets zou gebeuren. Doch de Amerikanen schoten in één keer de hele bemande toren zonder pardon omver. De bevrijders waren zo vlug opgetrokken dat de Duitsers geen gelegenheid hadden om de gevangenen te evacueren. Gelukkig maar, want velen zouden een mars naar een verder weg gelegen kamp niet hebben overleefd.

Varkens

Spoedig was er voldoende eten in het kamp; de Amerikanen kwamen met halve varkens het kamp binnenrijden. Dit voedsel was echter te zwaar en te vet voor de uitgemergelde mensen en sommigen van hen aten zich dood.

Uit de omliggende plaatsen werd de bevolking gedwongen om het kamp te bekijken, zodat zij zagen en begrepen wat zich daar in kamp Dachau had afgespeeld. Er werd een rij tenten achter elkaar opgezet met in iedere tent douches. De bevrijde gevangenen moesten zich geheel uitkleden en hun kleren op een hoop gooien. Alles werd verbrand vanwege de aanwezige luizen en ander ongedierte. In de laatste tent kreeg ieder een handdoek om zich af te drogen. Daarna werden zij ingepoederd met het ontsmettingsmiddel DDT en kregen zij schone kleren aan; of deze goed pasten daar lette niemand op.

Toen brak de tijd aan dat de gevangenen naar huis wilden terugkeren, temeer nadat het bekend werd dat hier in ons land zo veel was geleden en dat en een hongerwinter achter ons lag. Maar er was bijna geen vervoer mogelijk, geen auto’s, geen treinverkeer. Zij mochten het kamp niet uit en dus werd het wachten en nog eens wachten.

 

Overlevenden

Voor mij was het een nijpende vraag of Karel nog zou leven. Pim Boellaard (voetnoot 3), ook gevangene in Dachau, wist naar Nederland te komen. Hij had lijsten met overlevenden en overledenen bij zich. Wij vernamen dit en een zwager van mij toog meteen op zijn fiets naar Amsterdam en trof Pim met de lijsten. Bovenaan stond de naam Abma. Mijn zwager vroeg: Is dat wel de lijst met namen van de overlevenden? Is dit niet de lijst van de doden? Nee, dit was de lijst van de levenden. Mijn zwager sprong op z’n fiets en kwam hijgend bij mij in Bussum aan met die geweldige boodschap. Ik nam mijn kind van 15 maanden in de armen en zei: ‛Je vader komt terug!’

Pim Boelaard kreeg van prins Bernhard gedaan dat de overlevenden opgehaald werden. Toen, op een zaterdag, het was 2 juni 1945, belde er iemand aan en zei: ‛Mevrouw, uw man komt eraan!’ Het was bakker Van Eijden uit de Kapelstraat. Hij had mijn man zien lopen bij de Wilhelminakerk en hem gevraagd: ‛Bent u meneer Abma?’ Ondanks zijn kale hoofd en de latjes van armen en benen en z’n kleine koppie, herkende de bakker hem.

     
Mevrouw C. Abma-van den Berg in 2010
 

 

Hard als steen

Karel was daar op de Brinklaan van een vrachtwagen afgezet; de vrachtauto moest nog anderen terugbrengen. De laatste nacht had Karel doorgebracht in Brabant in een klooster, waar hij onder andere roggebrood mee naar huis kreeg. Ik stond in de deuropening op Karel te wachten. Daar was hij dan, ik wilde hem omhelzen maar hij zei: ‛Ik ben hard geworden als een steen’ (voetnoot 4). In mijn blijdschap zag ik niet hoe hij eruit zag: hij was vreselijk mager, vol littekens van oedeem en een koppie zo klein, met gemillimeterd haar. 's Nachts kon ik niet slapen van geluk, maar Karel sliep als een roos. ‘s Morgens zag ik pas hoe hij eraan toe was, ondanks een maand van voldoende eten. Wij hadden Zweeds wittebrood en familieleden kwamen met brood voor Karel. Zijn gewicht nam met een half pond per dag toe.

Na een paar maanden werd Karel in ere hersteld en kon hij zijn werk weer oppakken. Toen hij in 1944 opgepakt was werd hij ontslagen en kreeg zijn vrouw geen salaris meer. Zijn lichamelijke gezondheid heeft er niet veel onder geleden; hij had zo’n sterke body, hij heeft daarna zelfs enkele malen de Elfstedentocht uitgereden.

Als grote bijzonderheid meld ik dat alle door Karel geholpen mensen de oorlog overleefd hebben.”

 

Karel H.G. Abma werd op 29 maart 1914 te Bussum geboren.
Hij overleed op 6 december 1984 op 70-jarige leeftijd plotseling tijdens een personeelsuitje in Eemnes.

Nawoord en voetnoten:
Samenstelling: Klaas Oosterom, met dank aan de dochters voor hun medewerking en de foto’s.

1. Uit Metterdaad. J. Bruineman-Kaarsgaren. Uitgeverij Walden 1985. Dit boekje met interviews is uitgekomen ter gelegenheid van de tentoonstelling over het verzet in Bussum, die in april/mei in Spant! te Bussum werd gehouden.
2. Contactblad Historische Kring Bussum, jaargang 11, nr. 2 (november 1995) pp. 64-65. Naar aanleiding van de oproep van de redactie om iets te vertellen over de bevrijding in 1945 schreef mevrouw J. C. Abma-van den Berg uit Bussum haar belevenissen op en ook die van haar man, K.H.G. Abma.
3. In 2008 publiceerde De Bezige Bij de biografie van Pim Boelaard door Jolanda Withuis onder de titel: Weest Manlijk, Zijt Sterk. Hierin komt zijn rol rond de bevrijding van Dachau, die mevrouw Abma hier ook beschrijft, ook aan de orde.
4. Dat “hard geworden als steen” betekende in de praktijk dat het voor zijn vrouw en de kinderen (er werden nog twee dochters geboren) uiterst moeilijk was om met hem samen te leven. Paul Schneiders interviewde mevrouw Abma voor zijn boekenserie Buitengewoon Bussum. Hierin vertelt ze dat haar man door het kamp zo getekend was dat hij weliswaar zijn werk weer goed kon opnemen, maar in het dagelijks leven thuis moeilijk was. Hij was door kampervaringen getraumatiseerd en altijd maar met dat verleden bezig; hij reageerde heel afwijzend toen ik hem aanraadde psychische zorg te zoeken. “Nee, de bevrijding bracht ons niet het verwachte geluk”.
Zie ook: Paul Schneiders: Buitengewoon Bussum. Deel II 1914-1945: een villadorp in benauwde tijden. Boekhandel Los 2006, pp. 91-92.

 

 

Het Tijdschrift van de Historische Kring Bussum

Wie lid is van de Historische Kring Bussum ontvangt drie keer per jaar een aflevering van het Bussums Historisch Tijdschrift (voorheen Contactblad). Op ons Documentatiecentrum zijn voor zover voorradig nog losse nummers te koop. De tijdschriften komen een jaar na verschijning online.
In onderstaande tabellen vindt u alle tijdschrift afleveringen in chronologische volgorde. In de linkerkolom staat een afbeelding van de cover. De tweede kolom geeft aan welk nummer het betreft. Als u hierop klikt krijgt u de inhoudsopgave van dat nummer met linkjes naar de desbetreffende artikelen. In de derde kolom staat een korte opsomming van de inhoud. 
De artikelen worden op twee manieren gepresenteerd, namelijk In html, met aanklikbare illustraties en linkjes naar eventuele andere artikelen uit een serie. Daarnaast als pdf-bestand.

U kunt in de tabel makkelijk zoeken naar een bepaald onderwerp door de zoekfunctie (Ctrl + F) te gebruiken

 

Bussums Historisch Tijdschrift   issn: 1871-2266

 37 / 3 (december 2021)

Thema: Bussum en de televisie
 artikelen nog niet beschikbaar, de inhoudsopgave wel

 37 / 2 (september 2021 Thema:  Mijn monument is jouw monument    Open Monumentendag 2021
 artikelen nog niet beschikbaar, de inhoudsopgave wel  
 37 / 1 (april 2021) Thema : De Godelindebuurt
 artikelen nog niet beschikbaar, de inhoudsopgave wel
 36 / 3 (december 2020) Thema: Naarden-Zuid
Kippenbrug; uitbreidingsplan 1912; wording Naarden-Zuid; blekerijen; zandafgravingen; rijksweg, torenflat;
schrijvers Wilem de Zwijgercollege; openbaar onderwijs Bussum; Willem Cornelis Bauer; gezondheidszorg
36 / 2 (september 2020)

Thema:  Leermonumenten    Open Monumentendag 2020
Alef-Beth Joods onderwijs; broeders van Maastricht; 100 jaar Volksuniversiteit; Visio blindenonderwijs;
van MULO naar MAVO; Michiel Noorderwier; schoenmaker Iking; huisvesting voortgezet onderwijs

35 3 35 / 3 (december 2019) Thema: Sport in Bussum
Sportpark Zuid; de Gooische; voetballen; kegelen; BFC; rugby; honkballen; zwemmen; Caterham;
fam van der Geest; Jo van Gogh-Bonger
35 / 2 (september 2019) Thema: Plekken van plezier   Open Monumentendag 2019
Kindertuinen; Toneelvereniging Het Schouwspel; Naar de film; Bussumse kermis;
Vereniging Bevordering Festiviteiten; Zwemmen; Vertier in de Jaren vijftig
35 / 1 (mei 2019) Thema: Brediuskwartier honderd jaar
Kaarten; ontwikkeling; zand van Hofstede Oud Bussum; smalspoor gemeente Bussum; graven op de Algemene
begraafplaats Naarden; verdwijning lijk 1905; in de tweede wereldoorlog; huis van Mussert; bombardement
34 / 3 (december 2018) Thema: Bouwen in Bussum
J.F. Everts; H. Everts; C.J. Kruisweg; K.P.C. de Bazel; Herman Kerkenaar;
centrumplan; witte kerkje; Jan des Bouvrie; project Landstraat Noord
34 / 2 (september 2018) Thema: In Europa   Open Monumentendag 2018
Frederik van Eeden; Bussum en Europa; Belgische vluchtelingen;
stelling rond Naarden; stedenbanden; Fam. Joseph; Groesbeek
34 / 1 (mei 2018) Thema:  Naar school,in Bussum
Lager ondedrwijs, Instituut Roodhuijzen, Juliana school, schoolreisje, Prins Hendrikschool,
Vondelschool, Vrije School, Prinses Marijkeschool, huishoudschool, Prinses Christina school
Delta scholengemeenschap, Gooische H.B.S, Meester Maureau, inbraak in RK kerk
33 / 3 (december 2017)

Thema;: Beeldende kunstenaars in Bussum
Willem Bodeman en Christiaan Lodewijk van Kesteren, Jan Pieter Veth, Lambertus Zijl, Maria
Mispelblom Beijer-Theunissen, Grehta en Adri Pieck, Arnold Pijpers, Johannes Cornelis Verhoeven,
Ben Hosman, Carol Voges, Bob ten Hoope, Peter Pontiac, Bussumse bankroof, transportrijwielrace

33 / 2 (september 2017) Thema:  Boeren, burgers en buitenlui  Open Monumentendag 2017
Erfgooiers, Amsterdamse enclave, Meenten, boeren, De Fransche Kamp,
Gooise seriemoordenaar
33 / 1 (mei 2017)
Thema: Voor het voetlicht - Amateurtoneel in Bussum
Nut en genoegen, Door oefening volmaakt, Het Goois Toneel, Anton Sweers Ons Leekenspel,
De Plankeniers, Kameleon, De Schakel, Theater de Bak, Theater aan de Molenlaan,
Elckertheater, Breeduit, Jeugdpodium, Goois Miniatuur Theater, Boerderij aan Lange Heul
32 / 3 (december 2016)

Thema: Smullen in Bussum
slager Verkleij, vishandel Honing, banketbakker van der Koppel, wijnhandel Griffioen,
restaurant Archibald Schimmelpeninck, Koot en Bie (moorkop), groothandel Hocras,
Bussum in boekweit (deel 2), familie Kruyt

32 / 2 (september 2016)

Thema: Iconen en symbolen Open Monumentendag 2016
Gevelstenen in Bussum, Bussum en boekweit,(deel 1), Wilhelminafontein,
Bussum station, Empty eyes, Vrijmetselarij, Jacqueline Doorn

32 / 1 (april 2016) Thema:  De fusiepartners van de nieuwe gemeente Gooise Meren
Naarden. Muiden
31 / 3 (december 2015) Thema: Familiebedrijven als plaatselijke dynastieën
ijzerhandel Klück, sigarenzaak  Roks, Bensdorp, hoveniers Herwig, groenteboer Ruisendaal,
verhuisbedrijf Banis, drukkerij Walden, Jo van Gogh-Bonger (2), Taxi 18888
31 / 2 (augustus 2015) Thema: Glas-in-lood. Open Monumentendag 2015
Glas met stijl, Glas-in-lood, Wilhelminakerk, Spieghelkerk, Lutherse kerk, Koepelkerk,
Glas in beton, Corverlaan 8, Jo van Gogh-Bonger (1), Verborgen schat, Zuiderkerk
31 / 1 (april 2015) Thema: Bevrijd
Uit het dagboek van Piet Bierman, deel 1 en 2; Herman Bierman; De Gooi en Eemlander in en
na de oorlog; brief Nely Snieder; brief Hannie Hille; Luc Smink, opening nieuw onderkomen HKB
30 / 3 (december 2014) Thema: 100 jaar Openbare Bibliotheek
Samenwerkingsproject Naarden-Bussum; opening; het gebouw; Mej. Hildebrandt;
eerste collectie; Dr. Schaepman; over geld gesproken; B.Eikelenboom
30 / 2 (september 2014) Thema: Op reis  Open Monumentendag 2014
Forens; Gooische stoomtram; Gooische moordenaar;
Wienerkind; Station; Lift; Bus; VVV
30 / 1 (april 2014) Thema: Herkent u dit gebouw?
Bensdorp; Hoeksteen; Filmhuis; Spant; Mariënburg;
Poffertjes; Jan Tabak; Patria; St. Josephpark
29 / 2 (augustus 2013) Thema: Macht & Pracht. Open Monumentendag 2013
Raadhuis, burgemeesters, politie en brandweer kazernes;
juwelier Geerling; kerkorgel
29 / 1 (februari 2013) Thema: de Historische Kring bestaat 30 jaar
Crailoo; Van Norren; Karel Abma; Concordia; Moord; Wederopbouw
28 / 2 (augustus 2012) Thema: Groen van Toen. Open Monumentendag 2012
Spiegel; schansen uit W.O. I; Gijzenveen en werk I
28 / 1 (mei 2012) Weerkorpsen 1900-1940; verduisterd kapitaal; italiaanse ondernemers;
gastarbeiders; kolonel; Palmkazerne; huizen vol illusies
27 / 3 (december 2011) Thema: Wereldberoemd in Bussum
Jaap Moolenaar; meesterkappers; Joop Sanders; Wim Leenderts verloskundige de Ruijter;
Griffioen; dokter Hendriks; van Gogh; Dirk Bouwman, de dwarsliggers; Floris Bakels;
Willem Brandt
27 / 2 (augustus 2011) Thema: Nieuw gebruik, oud gebouw. Open Monumentendag 2011
Badhuis St. Joseph; schoolgebouwen; kerkje Iepenlaan;
St Vituskerk en Vredekerk; werk IV; Rozenboom (5)
27 / 1 (februari 2011) De Vonk; Goois Lyceum; Geschiedenis Bussum (8);
Nummertje; de Bruijker; historische sensatie
26 / 3 (augustus 2010) Thema: De smaak van de 19e eeuw. Open Monumentendag 2010
Waterleidingmaatschappij; Watertoren; Begraafplaatsen
26 / 2 (mei 2010) Thema: Op en om het spoor
Het spoor, station en halteplaatsen; landelijk Bussum; Nassaupark;
militaire invloed; geletterd rond het spoor; Rozenboom (4)
26 / 1 (januari 2010) Thema: Bussum in de jaren '60 en '70
Activisme; jongerendienst St Jozef; beatclub 't Smurf;
acties centrumplan; Westereng, Oostereng; welzijnswerk jeugd
25 / 3 (augustus 2009,
bijlage bij 25/2)
Thema: Wandeling door Bussum -
Amsterdamse zomervilla's in winkelhart
25 / 2 (augustus 2009) Thema: Bussum op de kaart. Open Monumentendag 2009
Typografie; Uitgaansgelegenheden; familie Tramontina;
Mariënburg; Villa Corry; Toekomst historisch centrum
25 / 1 (februari 2009) Brigade van de Koninklijke Marechaussee;
Beton in Fransche Kamp; De Rozenboom (3);
Naarder en Bussummer Eng vóór 1902; Dolle kerkje
24 / 2 (augustus 2008) Thema: Renbanen in Bussum. Open Monumentendag 2008
div. Renbanen; Olympische spelen; P.M.R. Versteegh;
paard als huisdier; koetshuizen; Goois natuurreservaat
24 / 1 (maart 2008) Thema: De Canon van Naarden/Bussum
Het Brinkie; middenstand in dienst van TV; Televisie;
Rozenboom (2); geschiedenis Bussum (7); canon
23 / 2 (september 2007) Thema: Bredius- en Vondelkwartier; Open Monumentendag 2007
Godelindebuurt

23 / 1 (mei of juni 2007) Thema: Bussum en de televisie
22 / 3 (december 2006)

Chocoladefabriek Frederik van Eeden & de Bazel;
Militaire kaart van Bussum 1940; Rozenboom (1);
Vakbondsvaandels; Plannen voor het gemeentehuis uit 1961

22 / 2 (september 2006) Thema: Het Spiegel
ontwikkeling; fiets- & wandelroute; Willem Kloos;
Geschiedenis van Bussum (6); bouwstijlen
22 / 1 (juli 2006)

Thema: Geschiedenis van de Eng;
prehistorie; Hilversumse periode; uitbreidingsplan 1939; Kolonel Palmkazerne; eerste helft
20 eeuw; woonwagenkamp;werkkamp Gooiland, Griffioen; de Roeper; dorpje in een dorp;
molen de Wandelaar; operatie Buldozer; goedkope woningen: geschiedenis Bussum (5)

21 / 3 (december 2005) Thema: Bussumse families
Geschiedenis van Bussum (4);
Gemeenteraadsverkiezingen 1817 tot heden
21 / 2 (september 2005) Thema: Religieus erfgoed
kerkelijke gebouwen
21 / 1 (april 2005) Thema: De bevrijding van Bussum in mei 1945   Open Monumentendag 2005
Geschiedenis van Bussum (3)

 

Contactblad van de Historische Kring Bussum   issn: 0920-5683

20_3 20 / 3 (december 2004) Nieuwe naam; Heilige Kindsheid; melktransport in vroeger tijden;
meridiaan van de Melkstraat; Herman Bierman vertelt;
messentrekkerij op de kermis;  Geschiedenis van Bussum (2)
22 1 20 / 2 (september 2004) Fort Werk IV; Oorlogsperikelen; Bussum en het beleg van
Naarden - Albertus Perk; Manoeuvres rondom Naarden;
Hollandsche Waterlinie
20 1 20 / 1 (april 2004) 90 jaar Openbare Bibliotheek;
Gronden van Bouvy; dienstbode in Bussum;
Geschiedenis van Bussum (1)
19 3 19 / 3 (december 2003) Bensdorp, de afloop (2); Nassaupark
19.2 19 / 2 (augustus 2003) De boerderijen van Bussum; De kanten kap;
Toonkunstkoor Bussum 120 jaar
19 1 19 / 1 (mei 2003) Prins Hendrikpark 100 jaar
18.3 18 / 3 (december 2002) Hendrik Fokker; Bensdorp (1); Allen Weerbaar;
De Kaap van Bussum
18_2 18 / 2 (augustus 2002)  Vrije Evangelische Gemeente; torenuurwerk;
schoenmakersgeneraties Van Eijden
18 1 18 / 1 (maart 2002) Boekhandel Los
17_3 17 / 3 (december 2001) Jan Verheul (2); huis aan de Meijerkamplaan; Rust Wat;
boerderij van De Graaf; Mariastraat; padvinderij;
Hans de la Rive Box
17 2 17 / 2 (september 2001) 90 jaar scouting in Bussum; kaartje aan de wand (2);
Mia van Oostveen
17 1 17 / 1 (mei 2001) Jan Verheul (1); Eerste Bussumse schaker; Paardensport (3);
Tanah Abang (vervolg); kaartje aan de wand (1)
16_3 16 / 3 (december 2000) Plan Haven / Landstraat-noord; Koetshuizen in het Spiegel;
biografie Nico van Suchtelen; paardenrenbaan Cruysbergen;
waar gemeenteraadsvergaderingenwerden gehouden;
rijwielhandel Peeters;Tanah Abang
16_2 16 / 2 (september 2000)
Landstraat-noord; Clinge Doorenbos;
vliegveld Poelmann
16 1 16 / 1 (april of mei 2000)

Paardensport (1); Driestweg 13; Torenklok oude raadhuis: Bussumse Winkeliers
Tentoonstelling BUWITO; Ontstaansgeschiedenis het Spiegel; Gevelstenen;
100 jaar Gooise kinderboeken
15 3 15 / 3 (december 1999) Begin Bussumse brandweer; Waschkoning;
Garage en uitgeverij Autonic
15.2 15 / 2 (september 1999)

Vrijwillige brandweer; Wasserij Bussummervaart; Toeringcar onderneming
Bussums Bloei; Bussumse Winkeliers Tentoonstelling Buwito;
Genealogische werkgroep; Blokbrandweer (hulpbrandweer)
15 1 15 / 1 (mei 1999)
Maria Hoeve; Pohled na Bussum; Eerste school in Bussum (3);
brandweer; Ivans (J. van Schevichaven)
14.3
14 / 3 (januari 1999)
Eerste school in Bussum (2); huisjes aan de Veldweg;
Marianne Philips; theeschenkerij de Zandzee
14.2 14 / 2 (september 1998) Arbeiders woonachtig in Bussum; 'Circus Carré' op de Zandzee;
Balkanoorlog in Bussum; boerderij fam. Verver;
het buurmeesterboek
14 1 14 / 1 (mei 1998)
Baaienrokkenbuurt; ViJos (Sint Vitus- en Josefschool);
race met transportfietsem (2);
Frederik van Eeden, de schrijver; Walden
13.3 13 / 3 (december 1997)
race met transportfietsen (1); Feijtje Dorresteijn
herinnerd door H.C. Krijnen; ingenieursbureau
H.M. van Joolen; eerste school in Bussum (deel 1)
13 2 13 / 2 (september 1997)
Bakkerij Van Breemen; jager Smelt Woodland;
Teertonnen; Johan Wilhelm Henri van Wermeskerken
13 1
13 / 1 (mei 1997)

Vertalersechtpaar Coutinho-Frensdorf; Arie Rezelman;
Werk IV; Bussumers in Duitsland voor de Arbeidsinzet;
huisje en hut Frederik van Eeden; Vuilnisbosje
12.3 12 / 3 (december 1996) Ontstaan van het Brediuskwartier; Isaac da Costalaan;
Landstraat 1920-1940; Herman Bierman
12 2 12 / 2 (september 1996) verhuisbedrijf Banis; industriële architectuur en
industrieterreinen in Bussum
12 1 12 / 1 (mei 1996) sigarenspeciaalzaak Roks; Eendrachtpark;
feestdagen in Bussum; Marianne Philips en haar biecht;
uitgeverij Gooibergpers
11 3 11 / 3 (januari 1996) aannemer Van Norren; centrale keuken in W.O. II (2): reacties
11 2 11 / 2 (november 1995) W.O. II en de letterkunde (3); Bussums kerkgeschiedenis (4):
de hervormde gemeenten; gezin Abma en de bevrijding;
broodoorlog in 1764
11 1 11 / 1 (april 1995) uitvaartbedrijf De Jager (2); W.O. II en de letterkunde (2: Ina Boudier Bakker, Willy Corsari, Helma Wolf-Catz,
Meyer Sluyser, Willem Brandt, Hans de la Rive Box, Hans Keilson, Christine Hilsum-Beuckens, 
 Floris Bertold Bakels) ; centrale keuken in W.O. II (1)
10 3 10 / 3 (december 1994) uitvaartbedrijf / aanspreker De Jager (1); joodse textielhandelaar Philip Krant; Bussums kerkgeschiedenis (3);
W.O. II en de letterkunde (1: 
Jo van Ammers-Küller, Jenne Clinge Doorenbos, Marianne Philips, Henk Fedder,
Johan Wilhelm Schotman, Anne Biegel,  Herluf van Merlet, Herman Pieter de Boer, Helen Knopper,
Cissy van Marxveldt, Jan van Marxveldt).
10 2 10 / 2 (september 1994) Bussums kerkgeschiedenis (2): r.k. parochies;
beschrijving van Bussum uit 1942
10 1 10 / 1 (april 1994) kleermakerij Schimmel; Marianne Philips;
Bussums kerkgeschiedenis (1): voorgeschiedenis en Sint Vituskerk;
nachtwacht in de 19de eeuw
9 3 9 / 3 (december 1993) 10 jaar Historische Kring Bussum. Extra dik Contactblad!
90 jaar Kort Shoes; Tan Malaka; A.F. Pieck; Wil Banis wegenwachter;
Hendrik Banis burgemeester; bakkerij Van Breemen; gemeentelijk
notulenboek 1817-1842 (i); Reddingius gemeentesecretaris; Odd Fellows
9.2 9 / 2 (september 1993) kerkje naast Majella; juwelier Susan; Bomen; Algemene Arbeiders Bouwvereniging AAB;
Ruth van Thienen; Hamerstraat 56-58
9 1 9 / 1 (april 1993) Bussummergrindweg; villa Klein Delta Graaf Wichmanlaan 19; beeldenwinkeltje
J.G. Fransen Brinklaan 57,hernummerd in Brinklaan 61; Sint Josephgebouw Singel 24;
J.R. Heerschop
8 3 8 / 3 (december 1992) Jaarverslag 1992; Singel ;, beschrijving Bussum uit 1845;  bom Oud Bussumerweg 20;
Ko de Graeve en tweede wereldoorlog; Bouwver. St Josep;, persionaat Mariënburg;
Fabius-archief.
8 2  8 / 2 (september 1992) Moordaanslag Beeresteinerlaan; Marker huisje (Noordeinde/ Zwarte weg); Dirk Bouwman en
Jo van Gogh-Bonger; van Gogh in Bussum; Margriet de Moor; Burgemeesters en gemeente-
secretarissen van 1817-1992; schoolfoto Willemsschool 1903; bom Oud Bussumerweg 20;
grote razzia oktober 1944; studio Irene; Fransche kamp; Huizerweg 54
8 1  8 / 1 (april 1992) Bussum 175 jaar?; viering 100 jarig bestaan Bussum in 1917; pensionaat Marienburg;
blekerij Ruijzendaal; de 100jarige Tijmetje Hilhorst-Heerschop; Oorlogservaringen;
de Koninklijk Huis verzameling van J. Baar; Kunst en Cultuur 1874-1917
7 3 7 / 3 (december 1991) Coöperatie "Helpt elkander"; Boy Namaias de Crasto; Frederik van Eeden;
Johan Cohen Gosschalk; René de Clercq; Reinder Peiter Renes; winkels tussen 1880 en 1900;
Bussums schaakgenootschap; de Waschkoning: L. de Beer; tinnen vochtmaten  
7 2 7 / 2 (september 1991) Lambertus Zijl; Jo van van Gogh-Bonger; Postkantoor; Klassefoto`s uit 1927 en 1929;
de Veerkamp; 3e gedicht over de Graaf Wichmanlaan; wangedrag uit 1883
7 / 1 (mei? 1991) Boedelbeschrijving uit 1892; Fam. Klijnman; archeologisch onderzoek St. Vituskapel;
Boekbespreking: Geletterd Bussum; eerste werkkring; grote brand 1840;
gedichten over de Graaf Wichmanlaan
6 / 3 (december 1990) Jaarverslag 1990; Jan van Ernst; boek "Geletterd Bussum"; boek "De Nieuwe Gooilander";
bevolking van Bussum sedert 1840; binnenlandsch paspoort (rectificatie); grote brand in 1840 +
genealogisch onderzoek naar de slachtoffers; landgoed Cruysbergen; roofovervallenin 1926
6 / 2 (september 1990) Slager van der Geest; binnenlandsch paspoort van G.L.Gaarlandt; pianolerares Hartvelt;
Bussum in 1828; Thomas Bogaard; "vlieger"Jan Fokker
7 3 6 / 1 (mei 1990) Tentoonstelling 1945; invasie mei 1940; Bussum voor 1800; hongerwinter 1944-1945;
herinneringen aan de oorlog; Spieghelkerkgemeente; mei 1945 de bevrijding;
dichterskring "De Bron"; Geboorte en sterfte in Bussum; Opgravingen Irene studio
5 / 3 (december 1989) Jaarverslag 1989; Majella; Herman Gorter; Chris de Bruin; Stationsplein
5 / 2 (september 1989) Bussum rond 1860; Lambertus Rokebran;, Boy Namias de Crasto; 
Stoom- wasch en strijkinrichting Wed.D.Pouw; Herman Gorter 100 jaar mei;
Prins Hendrikkwartier
 5 / 1 (mei 1989)

Huize Godelinde; Manufacturenhandel "De Faam"; vliegramp; Bussumse Waterleiding Maatschappij;
schenking Fredrik van Eden; Gooise Legenden; familie Kerp; echtpaar Langemeijer en Het Spiegel;
Gooise dichters; Hersenspinsels

 4 / 3 (december 1988)  Arie de Bruyn; Oplossing quiz over Bussum; Villa Delta; Anne Biegel; Straatnamen
4 / 2 (augustus 1988) Jubileumnummer: 5 jaar HKB
Studio Irene; Arie de Bruijn; fam. Wingelaar; Villa Delta
4 / 1 (april 1988) Quiz over Bussum; Jan Tabak; bakkerij Welling; Moord in 1902 op 15 jarig meisje;
Eslaan;  P.L Tak
3 / 3 (december 1987) Studio Irene; Bussum 1930-heden; hoofdonderwijzer K. Siderius;
windmolens; Boekbespreking: Biegel; Goilanda pittoresca
3 / 2 (juli 1987) Irene studio, Zouaven uit Bussum, poffertjeskraam,de  Bussumse boekhandel,
villa Schwerin; Monika Sauwer; Boslaan 2a; Tijdspeigel 1928
3 / 2 (maart 1987) Gooische HBS; Antoon van der Geer; Literaire tentoonstelling; Schrijvers in Bussum;
Frederik van Eeden; de Kleine Johannes; gasbedrijf Bussum; Josje Bosson;
Goilanda Pittoresca; Goois toneel; Gids voor Adverteerend Nederland
3 / 1 (oktober 1986) Prins Hendrik Park; Openbare leeszaal en Bibliotheek; Zouaaf Antonius Ruijzendaal;
Gooische hockeyclub; dorpslied Bussum; Ben Molenaar;  Bea Braam;
Cornelis Dirk van Vliet; Jan Verhoeven
2 / 3 (mei 1986) Bussumse Algemene begraafplaats; Hans de la Rive Box;
Mia van Oostveen; Dr. Daelmans
2 / 2 (februari 1986) Van St-Vituskapel, via N.H.Kerk naar Irenestudio; Quatre Bras; Luitgardeschool;
A.W. Stork; Concordia; Theodorus Boelen
2 / 1 (oktober 1985) Plaggenweg 5; Pinkelman en Pollewop; 
Architectuuronderzoek (station Naarden Bussum);
Loeka Wolf Catz; Rudolf Geel
1.3 1 / 3 (juni 1985) Verzetstentoonstelling; Joan Bruineman; B.B.J. Braam-Pater; Nicolaas Koelink;
Dagboekfragmenten van Anne Biegel; oorlogsherinneringen;
glas in lood St. Vituskerk; de zusters van St.Olav; Toos Staalman
1.2 1 / 2 (maart 1985)
J.D.C. van Dokkum; Doopsgezinde Gemeente;
Hooge Bussemmerweg; Jacqueline Doorn
1 1 1 / 1 (december 1984) Stad en Lande van Gooiland; Nassaupark; Muziekschool;
over Bussum; lokale historici; regionale geschiedenis
kennismakingsnummer
(mei 1984)
Dagboekfragmenten van Anne Biegel; de zusters van St.Olav; Toos Staalman

 

Bussums Historisch Tijdschrift 29/1 (februari 2013) pp. 10-13


Cornelis van Norren, een ware bouwer.

Een ‛kleine luyde’ met betekenis voor Bussum

 

Klaas Oosterom

 Klik hier voor de pdf
Onderstaande illustraties zijn aanklikbaar voor een vergroting

Zie een eerder artikel over Van Norren: Contactblad Historische Kring Bussum, jaargang 11, nr. 3 (januari 1996), pag. 76-77.

 

Cornelis van Norren (1850-1935) was een bekende Bussumer in het begin van de vorige eeuw. Hij was niet iemand die wilde opvallen, meer een harde werker die je zou kunnen rekenen tot de ‘kleine luyden´, de aanhang van Abraham Kuyper, stichter van de Antirevolutionaire Partij (ARP). Van Norren behoorde als aannemer en bouwkundige tot de middenstand, was medeoprichter van de plaatselijke Gereformeerde kerk, lid van het bestuur van de School met Den Bijbel, abonnee van ARP-dagblad de Standaard, lid van de ARP, gemeenteraadslid en wethouder. En niet in het minst: hoofd van een groot gezin met negen kinderen.

     
 C. van Norren en zijn vrouw Alida de Jager
35 jaar getrouwd in 1911
 

Cornelis van Norren (Kees) werd op 27 mei 1850 in Naarden geboren. Op 24 september 1876 trouwde hij met de vijf jaar jongere Alida de Jager (geboren op 2 november 1855). Zij vestigden zich in Bussum. Alida raakte tussen haar 21e en 42e jaar maar liefst zeventien maal in verwachting. Vier zwangerschappen liepen uit op een miskraam en vier kinderen overleden op vroege leeftijd. Vier zoons en vijf dochters groeiden op in het gezinshuis aan de Bussumse Iepenlaan 19. De zonen traden in de voetsporen van hun vader. Moeder Alida wilde haar kinderen, ook op latere leeftijd het liefst dicht bij huis houden.En zo gebeurde: de meeste kinderen woonden in de buurt. Drie dochters, Maria, Adriaantje en Cornelia, oftewel Marie, Sjaan en Cor, bleven ongetrouwd, werden hoogbejaard en woonden met elkaar op een steenworp afstand, op Spoorlaan 15.

Cornelis van Norren (1850-1935) was een bekende Bussumer in het begin van de vorige eeuw. Hij was niet iemand die wilde opvallen, meer een harde werker die je zou kunnen rekenen tot de ‘kleine luyden´, de aanhang van Abraham Kuyper, stichter van de Antirevolutionaire Partij (ARP). Van Norren behoorde als aannemer en bouwkundige tot de middenstand, was medeoprichter van de plaatselijke Gereformeerde kerk, lid van het bestuur van de School met Den Bijbel, abonnee van ARP-dagblad de Standaard, lid van de ARP, gemeenteraadslid en wethouder. En niet in het minst: hoofd van een groot gezin met negen kinderen.

      
 
De woning aan de Iepenlaan 19; de werkplaats lag erachter

 

Eldorado 

Van Norren werkte aanvankelijk bij bouwbedrijf Blokhuis in een tijd dat een bloeiperiode voor Bussum aanbrak na de komst van de spoorlijn en een station in 1874. Rijke Amsterdammers kochten grote stukken goedkope zandgrond en lieten daar villa’s op bouwen. Bussum was een eldorado voor bouwers, dit in tegenstelling tot Naarden, dat moest voldoen aan de Kringenwet en slechts in beperkte mate houten huizen mocht bouwen buiten de vesting.

Toen de firma Blokhuis in 1882 ophield te bestaan, begon Van Norren samen met zijn collega Schipper op 1 oktober van dat jaar een aannemersbedrijf. Vanaf 1887 leidde hij het bedrijf alleen en later toen zijn zoon in de zaak kwam, ging de firma verder onder de naam C. van Norren & Zn. Van Norren heeft gebouwd onder bekende architecten als Klinkhamer, Berlage, Poggenbeek, Eduard Kuipers, Van Boven, Everts (vader en zoon), Kruisweg, De Bazel en Hanrath.

Sommige van zijn bouwprojecten zijn er niet meer, zoals Concordia (uit 1897, afgebrand in 1930), de villa Schwerin aan de Lindelaan en Columbia aan de Nieuwe 's-Gravelandseweg. Een reeks gebouwen en huizen die hij bouwde, bepalen nog steeds het beeld van Bussum: de NPB-kerk (Kruisweg), de schepping van De Bazel: Meentwijck aan de Groot Hertoginnelaan, de winkelpanden van Kleisen, Noordman en Albert Heijn (alle drie in het centrum) en het Gereformeerde kerkje aan de Iepenlaan. Ook elders in het Gooi en daarbuiten zijn bouwwerken van Van Norren te vinden.

       Bussums burgemeester
Van Suchtelen van de Haare
doet beroep op openbare orde
   

 

Scheuring

Op kerkelijk gebied was Van Norren zeer actief. Hij brak met zijn eigen kerk, maar bouwde een nieuw kerkgebouw! Abraham Kuyper was in de jaren tachtig van de negentiende eeuw predikant (later zou hij ook als politicus bekend worden) en kreeg landelijke bekendheid door de Doleantie (voetnoot 1). Bussum kende een confessioneel (voetnoot 2) / conservatieve Hervormde gemeente (in het kerkje, dat later de televisiestudio Irene zou worden) die zich niet door de ideeën van Kuyper aangesproken voelde. Een aantal kerkleden, mannenbroeders als Van Norren, zag meer in het gedachtengoed van Kuyper. De Bussumse gezinshoofden “ … wensten het geloof naar de belijdenis der vaderen te handhaven”. Zij namen begin maart 1887 het initiatief om aan hun kerkenraad een brief te sturen met het dringend verzoek ook hier “de Reformatie ter hand te nemen en weer de Gereformeerde kerk te openbaren overeenkomstig Gods Woord en met verwerping van de gehate reglementen.”.

De kerkenraad beschikte afwijzend en gaf de briefschrijvers drie dagen de tijd om berouw te tonen. Zij gingen hier niet op in. Twee dagen later kregen ze een persoonlijke brief aan elk der broeders met de mededeling dat zij (en hun gezinnen) hadden opgehouden te behoren tot de Hervormde kerk. Zware woorden vielen aan beide zijden; in die tijd was dat de stijl in delen van kerkelijk Nederland. En vooral Abraham Kuyper (‛De Geweldige’) zette daarbij de toon.

Het vonnis van de Hervormde kerkenraad kwam niet zomaar uit de lucht vallen. Al vóór de Doleantie hield de groep aparte samenkomsten, eerst in een deel van een boerderij, maar al snel in een betere behuizing. De heer Arendsen richtte zijn huis aan de Iepenlaan 14, hoek Beerensteinerlaan, zodanig in, dat de bijeenkomsten voortaan daar konden plaatshebben. Het waren gedurfde stappen. De ‛afvalligen’ vervreemden zich hiermee van hun familie, dorps- en geloofsgenoten. De Bussumse burgemeester jonkheer Reinier van Suchtelen van de Haare meende op grond van de openbare orde te moeten ingrijpen bij die alternatieve kerkdiensten. Het liep uiteindelijk met een sisser af. In een vergadering op 17 mei 1887 werd de Gereformeerde kerk van Bussum geïnstitueerd en werden tot ouderlingen gekozen de broeders Arendsen en De Waal. Voor het diakenambt viel de keus op De Jager en Van Norren. Op 27 juli 1887 werden deze ‛mannenbroeders’ in hun ambten bevestigd. De kerk telde toen veertig zielen, verdeeld over tien gezinnen. Van Norren was twintig jaar lang diaken (voetnoot 3).

     
 
Iepenlaankerkje rond 1900

 

Kerktoren

Het gezin Van Norren woonde tegenover Arendsen in de Iepenlaan. Het ‛kerkje’ in huize Arendsen heeft ruim vier jaar dienst gedaan. In 1891 werd besloten tot de bouw van een echt kerkgebouwtje aan diezelfde Iepenlaan, die toen nog een zandweg zonder straatverlichting was. Sommige kerkleden wilden een toren erop, anderen vonden dit te begrotelijk. Cornelis van Norren, die de kerk zou bouwen en in zijn begroting geen toren had opgenomen, vond een oplossing. Hij zou de toren bouwen zonder extra kosten voor de gemeente. Aldus geschiedde. In hetzelfde jaar 1891, op 21 december, werd de kerk in gebruik genomen. Kosten: circa 5.000 gulden (2300 euro), inclusief inventaris. In 1911 werd de kerk naar twee zijden uitgebouwd.
Het kerkje werd na het gereedkomen van de Wilhelminakerk in 1926 van 1929 tot 2004 gebruikt door de Christelijke gereformeerde kerk van Bussum. Sinds 2011 is het een woonhuis.

 

      
C. van Norren in 1935, het jaar van zijn overlijden
 

.Wethouder

Van Norren was 23 jaar raadslid voor de Antirevolutionaire Partij. Na het overlijden van burgemeester Van Suchtelen van de Haare in 1909 werd hij tijdelijk wethouder. Deze functie bekleedde hij definitief na de verkiezingen van 1911 tot 1915. Burgemeester s’Jacob verving hij als locoburgemeester tijdens diens ziekte. Lang maakte hij deel uit van het College van Zetters (voetnoot 4), een vertrouwenspositie. Bij zijn terugtreden als raadslid in 1920 had hij problemen met zijn stem en gehoor.

      
 
Advertentie in De Standaard van
18 september 1926

Van Norren heeft ook de oprichting van de School met den Bijbel krachtig bevorderd. In 1890 werd hij penningmeester van de vereniging en hij bleef dat tot 1905. De overheidssubsidie was zeer gering. Van Norren gaf persoonlijk jaarlijks geld om de school te laten voortbestaan. De eerste School met den Bijbel stond aan de Veldweg. Het gebouw bestaat nog steeds.
In 1902 richtte Van Norren de afdeling van de Nederlandse Aannemersbond op. Hij werd voorzitter en nadat hij zich in 1919 had teruggetrokken bleef hij erelid.

 

Laatste levensjaren

In 1926 vierde het echtpaar Van Norren hun vijftigjarige echtverbintenis. In ARP-dagblad De Standaard, verscheen een advertentie. Het echtpaar was een jaar eerder, in 1925, gaan wonen in een door het eigen bedrijf gebouwd huis aan de Gooiberg 36, vlakbij Iepenlaan 19. 

Op 1 oktober 1932 bestond het bedrijf 50 jaar. Van Norren was toen 82 jaar en was opgevolgd door zijn zoon, Johan (Han). Alida van Norren sukkelde met haar gezondheid en overleed op 22 december 1932.

In een interview in de Bussumsche Courant naar aanleiding van het 50-jarig bestaan van zijn bedrijf vertelde Van Norren dat “zijn firma nog nooit één conflict met haar arbeiders heeft gehad, nooit één dag staking heeft gekend! Dat wil wat zeggen, wanneer men bedenkt dat er soms meer dan 85 werklieden tegelijk aan de slag waren”.

In zijn laatste levensjaren kon men Van Norren nog met zijn ongebogen gestalte op zijn dagelijkse wandelingen door het dorp zien, het vriendelijke gezicht omkranst met een wit baardje, aldus de interviewer van de krant. “Zijn grote populariteit bleek toen hij in 1923 tot de tien bekendste Bussumers behoorde”. Een kleinzoon schreef dat in het persoonlijk contact het praten Van Norren niet zo goed afging. Hij kwam moeilijk uit zijn woorden, sprak ongearticuleerd, had een zachte stem en een licht boers accent. Zodra hij een toespraak hield, waren deze problemen verdwenen. Het accent bleef hij wel houden, maar dat gaf er dan juist een leuk tintje aan.

     
De woning Gooiberg 36 waar het echtpaar Van Norren tot
hun overlijden woonde
 

Cornelis van Norren overleed op 85-jarige leeftijd op Oudejaarsdag 1935 en werd op de Algemene Begraafplaats van Bussum begraven. Zoon Johan van Norren, die het bedrijf al geruime tijd leidde, overleed in 1942. Het bedrijf werd daarna korte tijd voortgezet door een werknemer, totdat het ter ziele ging.

Inmiddels zijn we vier generaties verder. Negen kinderen Van Norren werden volwassen, zes kregen er nageslacht. Talloze nakomelingen wonen her en der verspreid over Nederland of in emigratielanden.

 

Over de auteur:

Klaas Oosterom verwoordt en verbeeldt sinds zijn pensionering de historie van Bussum. Hij is secretaris van de Historische Kring Bussum.

Bronnen:

  • Artikelen in de Bussumsche Courant uit 1926 en 1936.
  • Boekje: 100 jaar Gereformeerde kerk van Bussum (1887-1987), waarin stukjes uit de memoires uit 1950 van zoon Hendrik van Norren (1884-1961).
  • Jeroen Koch. Abraham Kuyper, een biografie. Boom 2006
  • Familieleden Karssen en Van Norren, die ook de meeste afbeeldingen leverden.

 

Noten:

1. Doleantie is de benaming voor een kerkscheuring die vanaf 1886 plaatsvond onder leiding van dominee Abraham Kuyper. Een aantal plaatselijke kerkenraden brak met het bestuur van de Nederlandse Hervormde Kerk. Ze noemden zich de Nederduits Gereformeerde Kerk, maar hanteerden als bijvoegsel de term 'dolerend' (Latijn voor 'klagend'), omdat naar hun mening de kerkelijke organisatie een nieuwe reformatie van de kerk in de weg stond, en omdat hen het recht werd ontzegd op de kerkelijke goederen.
2. De confessionele stroming binnen de Hervormde kerk was een rechtzinnige groep die stond tussen de toenmalige vrijzinnigen en de orthodoxen.
3. Een diaken is een ambtsdrager die voor de armen zorgt.
4. Uit Wikipedia, de vrije internetencyclopedie. Het College van Zetters was een gemeentelijk bestuurslichaam dat tot taak had de burger te beschermen tegen de macht en mogelijke willekeur van de fiscus. Het college is in 1808 opgericht en heeft bestaan tot 1914. Tot zetters werden belastingplichtige ingezetenen benoemd die goed op de hoogte waren van de plaatselijke situatie en van de persoonlijke omstandigheden van de belastingschuldige.

 

 

Actueel

Jumbo-geschiedenisalbum

Donderdag 20 januari heeft burgemeester Han ter Heegde een bijzonder album in ontvangst genomen. Het is het resultaat van een initiatief van de nieuwe Jumbo-winkel aan het Julianaplein. Een werkgroep van de Historische Kring Bussum heeft dit plakplaatjes-album samengesteld. Klanten kunnen deze plaatjes bij hun boodschappen sparen.Het album bestaat uit 22 korte teksten met in totaal 176 plaatjes en beslaat tweehonderd jaar Bussumse geschiedenis.

Lees meer...

Foto van de maand

Januari 2022

Wij zouden graag weten of iemand dit huis herkent en er ons iets meer over kan vertellen. We denken zelf dat het in het Spiegel staat of heeft gestaan. Waarschijnlijk is het het rond 1900 gebouwd. Opmerkelijk is het houtwerk in de top van het dak, de bovenrand van de serre en het houten balkon.
Kunt u ons helpen, mail dan naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Eindejaarsgeschenk nu ook te koop

Alle leden van de Kring hebben gelijktijdig met het december nummer van het Bussums Historisch Tijdschrift het wandel-fietsboekje "Bussum bakermat van de Nederlandse televisie" in de bus gekregen. Met ingang van 2022 is het nu voor iedereen te koop. De kosten zijn € 7,50 incl porto. Bestellen kan per mail aan Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..

Lees meer...

Documentatiecentrum nog tot nader bericht gesloten

Helaas blijft ons documentatiecentrum ook in het nieuwe jaar nog gesloten in verband met de coronamaatregelen. Ala u vragen heeft kunt u ons mailen: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. Wij hopen u zo spoedig mogelijk weer volledig van dienst te kunnen zijn.

Ons digitaal archief echter kunt u via onze website te allen tijde bezoeken. 

We hebben 23 gasten en geen leden online