Home
Open Menu
Bussums Historisch Tijdschrift, jaargang 36, nummer 3 (december 2020), pag 1

Klik hier voor de PDF versie van dit artikel

Historische Kring Bussum
Opgericht 7 juni 1983
ISSN 1871-2266

Bussums Historisch Tijdschrift
Jaargang 36 nr. 3 – december 2020
Losse verkoop € 7,50
Uitgever: Historische Kring Bussum

Redactie: Eric Bor, Frank de Groot, Anneke van de Koppel, Nol Verhagen
Redactiesecretariaat: Inge Engelbarts, Lijsterlaan 313, 1403 AX Bussum. E-mail: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Medewerkers aan dit nummer: Eric Bor, Chris Leenders, Klaas Oosterom, Nol Verhagen
Foto’s en beeldmateriaal: aangeleverd door auteurs, diverse archieven, archief HKB; zie verder artikelen
Vormgeving: Anneke van de Koppel
Druk: Drukkerij Walden, Bussum

Documentatiecentrum
Adres: Stationsweg 3, 1404 AN Bussum
Telefoon: 035-69 129 68
Openingstijden: maandag, woensdag en donderdag van 10.30-12.00 uur; of op afspraak
E-mail: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Website: www.historischekringbussum.nl
Facebook: www.facebook.com/HistorischeKringBussum/

Lidmaatschap & abonnement
De (minimum) contributie bedraagt € 15,00 per kalenderjaar. Voor verzending buiten Bussum, Naarden en de Hilversumse Meent wordt dit bedrag met €  7,50 verzendkosten verhoogd.
U kunt zich aanmelden als lid bij voorkeur per e-mail aan Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. of telefonisch 035-6912968.
Opzegging schriftelijk vóór 1 december.
Nieuwe leden ontvangen alle nummers van het tijdschrift van het lopende jaar.
Contributie en donaties: NL93INGB0004616807
Losse nummers van het tijdschrift zijn voor € 7,50 verkrijgbaar bij het Documentatiecentrum en bij Boekhandel Los en Boekhandel Bruna te Bussum.

Advertenties
Voor informatie kunt u contact opnemen met de redactie, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. of telefoon 035-6919221

   
   
   

Inhoud

Van de redactie 3
Van Bussum naar Naarden (maar niet met de bus) 4
Het uitbreidingsplan Naarden-Zuid van 1912 7
De wording van Naarden-Zuid 12
De blekerijen van Bussum 19
Hoe de heuvels rond Naarden en Bussum verdwenen 24
Van Naarder Zandpad tot A1: de geschiedenis van de Rijksweg 28
Torenflat Naerdinclant 32
Schrijvers die op het Willem zaten 34
Een kleine geschiedenis van het openbaar onderwijs in Bussum 37
Willem Cornelis Bauer: Nederlandse architect
en Amerikaanse kunstschilder 40
Gezondheid 44
Bussum in Boeken 46

Omslagillustratie:
De kaart op de omslag is ontleend aan de website Topotijdreis van het Kadaster. Een mooi beeld (ca. 1925) van het gebied dat in deze aflevering van BHT centraal staat aan de vooravond van grote veranderingen

 

Auteursrecht voorbehouden. Gehele of gedeeltelijke overneming of reproductie van de inhoud van deze uitgave, op welke wijze dan ook, is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteursrechthebbende verboden, behoudens beperkingen bij de wet gesteld. Secretariaat: Stationsweg 3, 1404 AN Bussum

De Vereniging
De Historische Kring Bussum stelt zich ten doel het bevorderen van de kennis van en de belangstelling voor de geschiedenis van Bussum en omgeving en zet zich in voor het belang en behoud van het cultureel en historisch erfgoed aldaar. Zij probeert dat doel te bereiken door een documentatiecentrum in stand te houden, een tijdschrift uit te geven en tentoonstellingen, lezingen en excursies te organiseren.
De vereniging heeft een aantal werkgroepen die historisch materiaal verzamelen, bestuderen, publiceren en opnemen in de digitale database van de HKB.
De Historische Kring Bussum is per 1 januari 2011 aangemerkt als ANBI (algemeen nut beogende instelling). Het fiscaal nummer is RSIN 8166.01.227.

 

Bussums Historisch Tijdschrift, jaargang 36, nummer 3 (december 2020), pag 3

Naarden-Zuid

De redactie

Klik hier voor de PDFversie van dit artikel

In deze aflevering van Bussums Historisch Tijdschrift (BHT) werpen we een blik over de voormalige gemeentegrens van Bussum. Die grens bestond sinds 1817, toen Bussum zich met enige moeite vanNaarden wist los te maken. Lange tijd was het gebied tussen de beide gemeenten een soort niemandsland. Tot ongeveer een kilometer buiten de vesting was het vooral schootsveld en wat verderop lag Bussum nietig te wezen. Zanderijsloten en kwekerijen bepaalden het beeld. Totdat in 1874 de spoorweg werd aangelegd Bussum groeide al snel tegen zijn grenzen aan, en Naarden kon niets beginnen vanwege de vesting en de daarbij behorende Verboden Kringen.

BHT brengt in beeld hoe het dit gebied is vergaan, vooral vanaf 1926 toen de Vestingwet werd opgeheven en ook Naarden kon beginnen met bouwen. In enkele decennia verdween het karakteristieke landschap van sloten en kwekerijen, om plaats te maken voor een ring van nieuwe woonwijken. U leest hoe er pas een kortere route tussen Naarden en Bussum kwam toen de Naarders daar behoefte aan kregen; over de Rijksweg, de Torenflat, een sigarettenfabriek aan de Comeniuslaan, het Meertje van Vlek, een onbekend en nooit gerealiseerd uitbreidingsplan uit 1912, de mobilisatie van 1914, de Kippenbrug en de Bussumse blekerijen.

We hebben dankbaar gebruik gemaakt van het tijdschrift De Omroeper, waarin onze Naardense collega’s van 1988 tot 2016 hun licht hebben laten schijnen over tal van onderwerpen uit de geschiedenis van onze voormalige buurgemeente, nu onze fusiepartner in Gooise Meren. We mochten enkele illustraties overnemen, zo ook uit de beeldbank Gooienvechthistorisch.nl van onze vrienden van het gemeentearchief. Kijk vooral ook naar de kaarten en luchtfoto’s die ons helpen ons een beeld te vormen van de noordzijde van Bussum, oftewel de zuidkant van Naarden.

Maar het is niet al Naarden-Zuid wat de klok slaat. We hebben nog een artikel over het Openbaar Onderwijs in Bussum, overgebleven uit ons vorige nummer over Leermonumenten. Onze nieuwe redacteur Eric Bor schrijft niet alleen over de zanderijen rond Naarden en Bussum en schrijvers op het Willem de Zwijger College, maar ook over architect/kunstschilder Willem Bauer, die nauw verbonden was met Van Eedens kolonie Walden. Bauer ontwierp niet alleen hutten voor de kolonisten van Walden, maar ook villa’s, onder andere voor relaties van Van Eeden, zoals Jo Bonger, de schoonzus van Vincent van Gogh.

En ten slotte besteden we aandacht aan het onderwerp Gezondheid, die vandaag de dag bedreigd wordt door een gemeen virus – maar toch (nog) niet zo erg als vroeger! 
Moge het u wel bekomen.

 

 

Bussums Historisch Tijdschrift, jaargang 36, nummer 3 (december 2020), pag 4-6

Van Bussum naar Naarden

Nol Verhagen

Klik hier voor de PDFversie van dit artikel
De afbeeldingen zijn aanklikbaar voor vergroting

 

Totdat aan het einde van de 17de eeuw de Vesting Naarden zijn huidige vorm kreeg, kon je vanuit Bussum eenvoudig langs de Kerkweg (nu de Lambertus Hortensiuslaan en Thierenslaan) naar Naarden lopen, een afstand van ongeveer 2 km. De inwoners van Bussum moesten frequent van die route gebruik maken. Ze hadden immers geen eigen (katholieke) kerk en er waren ook geen winkels, want dat verbood het Naardens stadbestuur waar Bussum toen onder viel. (zie rectificatie)

       
 
De brug over de buitengracht aan het eind van de Thierensweg

 

Omlopen

Het was dus zacht uitgedrukt bepaald onhandig dat na de inval van de Fransen in 1662 en de bevrijding van de stad in 1663 (zie rectificatie) het aantal poorten werd teruggebracht tot twee, en de Bussumers Naarden voortaan alleen via de Utrechtse Poort konden bereiken. Het betekende aanvankelijk dat ze via de Oud-Bussummerweg naar de Amersfoortsestraatweg (toen nog Laarderweg geheten) moesten lopen om daar linksaf te slaan naar Naarden. Toen er in 1828 ter hoogte van de Galgesteeg een brug over de Bussummervaart werd gelegd, konden ze aan het eind van wat nu de Lambertus Hortensiusweg is, rechtsaf slaan en langs de Galgesteeg de Amersfoortsestraatweg bereiken. De Galgesteeg volgde het traject van de huidige Godelindeweg. Dat was wel een verbetering, maar het bleef een royale omweg van ongeveer 1 km. Op de terugweg moest uiteraard dezelfde omweg worden afgelegd.

 

Een doorn in het oog

De inwoners van Naarden hadden met die situatie geen problemen, want zij hoefden vrijwel nooit in Bussum te zijn. Totdat in 1874 de Oosterspoorweg werd geopend (maar niet met de bus) en ook de Naarders plotseling met deze hindernis werden geconfronteerd, als zij van of naar het station Naarden-Bussum wilden. Er was in 1872 wel al een short cut aangelegd in de vorm van een brug tussen de bedekte weg (het pad tussen de binnen- en de buitengracht van de vesting) en de Thierensweg, zoals het laatste stukje van de voormalige Kerkweg inmiddels heette. Maar helaas voor de Naarders was die brug net als de bedekte weg alleen bedoeld voor militair gebruik. En bovendien moest je dan nog altijd eerst via de Utrechtse Poort de bedekte weg zien te bereiken. En wat ze in Naarden voor de Bussumers nooit een probleem hadden gevonden, was hun, nu het henzelf betrof, wel een doorn in het oog.

      
De ster van Naarden, met links zowel de brug over de Thierensweg (1) 
als de Kippenbrug (2). Foto Gemeentearchief Gooise Meren en Huizen,
Gooisenvechthistorisch.nl (1)
 

Een langdurige stremming van de Utrechtse Poort wegens renovatie bracht in 1877 tijdelijk uitkomst. De bevelhebber van de vesting kon toen moeilijk weigeren een noodweg aan te leggen door en over bastion Turfpoort (aan de kant waar nu het Vestingmuseum is) en een noodbrug te slaan over de binnengracht. Na de voltooiing van de renovatie van de Utrechtse Poort werd de noodbrug weer afgebroken. De burgers mochten nu weliswaar gebruik maken van de bedekte weg en de brug over de buitengracht naar de Thierensweg, maar dat was en bleef een flinke omweg.

 

De Kippenbrug

De Naarders lieten zich echter niet afschepen. In 1879 ging het militaire gezag door de bocht en kreeg de stad toestemming om een voetbrug over de binnengracht aan te leggen, nu aan de andere (vanuit Naarden gezien de linker-) zijde van het bastion. Die brug was zo smal (1,1 m) dat hij in de volksmond al gauw de naam Kippenbrug kreeg. Hij was alleen voor voetgangers bedoeld en moest in tijden van nood snel af te breken zijn. Het werd dan ook een enigszins gammel bouwsel. In de praktijk werd de brug ondanks de steile helling ook door fietsers gebruikt, wat wel verboden werd, maar geheel op zijn Hollands werd dat verbod nauwelijks gehandhaafd. Begin 20ste eeuw deed het gerucht de ronde dat de brug zou worden afgebroken, maar na hernieuwd protest van de Naardense burgerij werd hij juist gerenoveerd. Tijdens de hongerwinter werd de bovenbouw van de brug grotendeels gesloopt om als brandhout te dienen.

       
 
De Kippenbrug. Foto Gemeentearchief Gooise Meren en Huizen,
Gooienvechthistorisch.nl

Intussen was de brug minder noodzakelijk geworden. In 1939 was namelijk de doorbraak van de Burgemeester van Wettumweg met de bijbehorende brug tot stand gekomen en bovendien was de brug over de buitengracht bij de Thierensweg aan het begin van de Tweede Wereldoorlog afgebroken, zodat de verbinding met Bussum wasvervallen. Toch werd de Kippenbrug in 1954 nog een keer opgeknapt.

Tien jaar later verkeerde de brug alweer in ruïneuze staat. Er werd nog enige tijd over de afbraak gedelibereerd, onder meer omdat er inmiddels een hoogspanningskabel aan de onderkant van de brug was bevestigd. Die kabel werd in 1968 verwijderd en de brug werd na bijna 90 jaar trouwe dienst in 1969 gesloopt.

Bron
Henk Schaftenaar, ‘De Kippenbrug, de kortste weg naar Bussum’, in: De Omroeper, jaargang 14, nr. 1, maart 2001

 

 

Bussums Historisch Tijdschrift, jaargang 36, nummer 3 (december 2020), pag 7-11

Het uitbreidingsplan Naarden-Zuid van 1912

Nol Verhagen

Klik hier voor de PDFversie van dit artikel
De afbeeldingen zijn aanklikbaar voor vergroting

In 1992 werd in opdracht van de provincie Noord-Holland in het kader van het Monumenten Inventarisatie Project Noord-Holland een Gemeentebeschrijving van Naarden opgesteld. Daarin kwam ik een terloopse verwijzing tegen naar een uitbreidingsplan uit 1912 voor het gebied ten zuiden en zuidoosten van de Vesting Naarden door ene W.H. van Nieuwstadt. In het Gemeentearchief Gooise Meren en Huizen vond ik inderdaad een aantal tekeningen en daarop betrekking hebbende correspondentie uit de jaren 1912-1914.

 

Inspectie der Volksgezondheid

Het begint ermee dat de heer D.E. Wentink, Inspecteur der Volksgezondheid van Noord-Holland en Utrecht aan Burgemeester en Wethouders meldt dat hij met de heer Van Nieuwstadt heeft gesproken over hetmaken van tekeningen voor de bedoelde uitbreiding. Het gaat daarbij vooral over de schaal van die tekeningen: Wentink wil ze op kadastraal niveau, dat wil zeggen 1:2500, terwijl Van Nieuwstadt vindt dat het wel wat kleiner kan. Maar dat laatste is duurder, omdat dan de kadastrale kaart eerst verkleind moet worden. U zult zich misschien afvragen wat de Inspectie der Volksgezondheid hiermee te maken had, maar in 1901 was juist vanuit het oogpunt van volksgezondheid een Woningwet in het leven geroepen, die bedoeld was om een einde te maken aan de belabberde volkshuisvesting die een bedreiging was voor de volksgezondheid. Van die tijd dateren ook de regels voor uitbreidingsen bestemmingsplannen.

 

Een nieuwe villawijk?

Van Nieuwstadt gaat aan het werk en maakt een aantal tekeningen die in het gemeentearchief bewaard zijn gebleven en die, zoals op afbeelding 1 is te zien, helaas in het verleden op nogal onoordeelkundige wijze zijn gerepareerd.Midden door afbeelding 1 loopt de spoorlijn. Onderaan is bebouwing te zien langs de Zwarteweg en de Comeniuslaan.Deze bebouwing viel grotendeels net buiten de Verboden Kringen van de vesting, met uitzondering van de Sandtmannlaan (onderaan links), waar even tevoren een serie houten middenstandswoningen (de term middenstandswoning is sindsdien sterk aan inflatie onderhevig geweest!) was opgetrokken.Rechts is bebouwing te zien langs de Lambertus Hortensiuslaan, die parallel loopt aan de Bussumervaart. Het gebied in de hoek van de Lambertus Hortensiuslaan en de Comeniuslaan was in de tien jaar daarvoor al bebouwd onder de naam Koningin Wilhelminapark, als tegenhanger van het Prins Hendrikpark aan de zuidkant van de Comeniuslaan.Het is mij niet duidelijk of het de bedoeling was de bestaande zanderijsloten te dempen. Dat is op de kaart niet aangegeven. De nieuwe wegen lopen grotendeels parallel aan de sloten, maar gaan er soms ook dwars overheen. Opvallend is de ruime opzet.

      
Afbeelding 1
 
Afbeelding 2

Waarschijnlijk stond het stadsbestuur een villawijk voor ogen. Naarden had na de aanleg van de spoorweg het nietige Bussum razendsnel zien uitgroeien tot een welgestelde forensengemeente, en hoopte zo wellicht eenzelfde succes deelachtig te worden. Dat vermoeden wordt bevestigd doordat in afbeelding 2 die het gebied ten westen en ten oosten van de Amersfoortsestraatweg bestrijkt, dicht tegen de vesting aan twee villaparken zijn getekend. Merkwaardig is dan weer dat het gebied ten westen van de Amersfoortsestraatweg, waar zich nu het Rembrandtkwartier bevindt, niet met straten is ingevuld. De achtergrond van dit uitbreidingsplan moet nog eens grondiger worden uitgezocht. Dan wordt misschien ook duidelijk waarom noch op de tekeningen noch in de daarover gevoerde correspondentie met geen woord wordt gerept over twee belangrijke componenten van het gebied: de Verboden Kringen en de verlegging van de Rijksweg.

      
 
De Verboden Kringen rond de Vesting Naarden

Verboden Kringen en de Rijksweg

Op het moment van ontwerp van dit plan was in dit gebied de Vestingwet van 1852 nog volop van kracht. Die verbood bouwactiviteiten in het gebied. Misschien preludeerde het gemeentebestuur op de verwachte opheffing van die wet, hoewel daar op dat moment bij mijn weten nog geen sprake van was. In elk geval was het realiteitsgehalte van dit plan zonder meer laag te noemen. Ook de verkeersdrukte op de route Amsterdam-Laren- Amersfoort is nog niet tot de ontwerpers doorgedrongen, hoewel die toch voor toenemende problemen zorgde.
Niet lang na dit ontwerp begon men plannen te maken voor verlegging van die weg, precies door het hier gepresenteerde plan heen. Het zou overigens tot 1930 duren voor die plannen gerealiseerde konden worden, onder meer door verzet van het ministerie van Oorlog in verband met het schootsveld van de vesting (zie ook het artikel over de Rijksweg, elders in dit nummer).

In de correspondentie lijkt men zich uitsluitend zorgen te maken over de rooilijnen. Op 5 maart 1914 werd het uitbreidingsplan vastgesteld door de gemeenteraad van Naarden en op 22 april kreeg het ook de goedkeuring van Gedeputeerde Staten. Enkele maanden later brak de Eerste Wereldoorlog uit.
Van het plan wordt niets meer vernomen. Misschien kwam dat doordat Naarden kort daarna met de neus op de feiten werd gedrukt, zoals hieronder uiteengezet wordt.

 

De ontruiming van het schootsveld in 1914

Op 31 juli 1914 had koningin Wilhelmina een algehele mobilisatie afgekondigd. De Vesting Naarden moest in staat van verdediging worden gebracht en er werden voorbereidingen getroffen om de kleine kring, tot 300 m buiten de vesting, te ontruimen.

      
Klaar voor vertrek in de Sandtmannlaan
(illustratie overgenomen uit De Omroeper)
 

Op woensdag 5 augustus werd een proclamatie bekendgemaakt, waarmee burgers werden geïnformeerd dat de houten huizen in het voorterrein zouden worden gesloopt. Stenen huizen mochten nog blijven staan, maar de bewoners daarvan werd wel duidelijk gemaakt dat hun huizen wellicht op korte termijn zouden volgen. Het burgerlijk bestuur werd geheel overruled door de militairen,die (te) voortvarend tewerk gingen.
De bewoners van circa 285 houten en stenen huizen, ook uit de middelbare en de grote (buitenste) kringen, kregen bevel om hun huizen te verlaten. Onder hen boomkweker en tuinarchitect Dirk Tersteeg, die in een houten huis woonde op de hoek van de Lambertus Hortensiuslaan en de Galgesteeg (nu de Godelindeweg). Er ontstond grote paniek. De bewoners van de huizen aan de Sandtmannlaan sloegen op de vlucht, want anders kun je het niet noemen. De kranten meldden dat verhuiswagens en karren de doorgang versperden en dat de voortuintjes volstonden met huisraad. De kinderen van het tehuis van het Leger des Heils aan de Lambertus Hortensiuslaan werden per trein afgevoerd naar Amsterdam. Een deel van de bomen van de kwekerijen binnen de kleine kring werd omgezaagd en dat gold ook voor de hoge iepen langs de Amersfoortsestraatweg en voor het tolhuisje op de hoek van de Amersfoortsestraatweg en de Huizerweg (bij het ophaalbruggetje dat er nog steeds ligt).

      
 
De weeskinderen van het Leger des Heils op station Naarden-Bussum
(illustratie overgenomen uit De Omroeper)

Uiteindelijk werden er 6 houten woningen en wat schuren daadwerkelijk gesloopt. Er stonden nog veel meer huizen op de nominatie om te worden gesloopt, evenals een aantal schoorstenen (voornamelijk van blekerijen) en zelfs de kerktorens van Bussum en de watertoren zouden er aan moeten geloven. Inmiddels was tot de legerleiding doorgedrongen dat de Genie in Naarden wel erg voortvarend van start was gegaan. Op 9 augustus werd de operatie gelukkig gestaakt. Het Commando in Naarden had te weinig acht geslagen op de opdracht van de legerleiding dat bij de ontruiming particulier bezit niet mocht worden geconfisqueerd en dat woningen moesten worden gespaard.

De schade bleef dus beperkt, maar iedereen was wel weer doordrongen van het risico van bouwen in de Verboden Kringen en van de macht van het militaire apparaat. 

  • Bronnen
    Monumenten Inventarisatie Project Noord-Holland.Naarden, Gemeentebeschrijving, herziene versie, juni 1992
  • Henk Schaftenaar en Annie Verweij, ‘De ontruiming van het schootsveld van Naarden honderd jaar geleden.
    Een te voorbarige actie aan het begin van de Eerste Wereldoorlog’, in: De Omroeper, jaargang 27, nr. 3, september 2014
  • Gemeentearchief Gooise Meren en Huizen

 

 

Bussums Historisch Tijdschrift, jaargang 36, nummer 3 (december 2020), pag 12-18

De wording van Naarden-Zuid

Nol Verhagen

      
 
Naarden en omgeving omstreeks 1850

Klik hier voor de PDF versie van dit artikel
De afbeeldingen zijn aanklikbaar voor vergroting

Het gebied ten zuiden van Naarden (of liever: de hele omgeving van Naarden) heeft eeuwenlang de last van de vesting moeten dragen: in de wijde omtrek mocht niet worden gebouwd vanwege het schootsveld van de vesting. En dat niet alleen, op grote delen van het gebied werd grootschalig grond afgegraven.

 

Afzanding

Dat gebeurde deels om het schootsveld te verbeteren, deels om een mogelijkheid te creëren om het land in geval van nood onder water te kunnen zetten en – wat later – ook om aan de zogenoemde afzanding geld te verdienen. Geleidelijk aan zie je op kaarten en later op foto’s om Naarden heen een steeds uitgebreider stelsel van sloten ontstaan, die dienden om het zand af te voeren. Die sloten werden parallel aan de vesting gegraven. De gedachte daarachter was dat de vijand, als hij al op de gedachte kwam om het onder water gezette gebied toch over te steken, in die voor hem onzichtbare sloten zou wegzinken. Zoals we weten is het nooit zover gekomen, maar het zag er toch indrukwekkend uit.

Kwekerijen

Vanaf het einde van de 18de eeuw ontdekte men dat de afgezande gebieden en de daarbij behorende gronden uitermate geschikt waren voor boom- en bloementeelt. In het begin van de 20ste eeuw waren er maar liefst 32 kwekerijen in het gebied gevestigd, met een totale oppervlakte van 225 ha. In het onvolprezen periodiek De Omroeper (uitgegeven door de Stichting Vijverberg in Naarden) is verschillende keren over de kwekerijen en de kwekers geschreven. De kwekerijen gingen over van vader op zoon, zodat er hele generaties kwekers in het gebied actief waren. Ook kwam het wel voor dat meesterknechten van een kweker zelf een kwekerij begonnen of het bedrijf van hun baas overnamen.

      
 
Boomkweker Jan Jurissen bij zijn
70ste verjaardag in 1909

De bomen van Jurissen

Een van de eerste kwekers moet Jacobus Jurissen zijn geweest. Zijn zoon, Johannes Josephus, geboren in Naarden in 1781, had een eigen kwekerij aan de Karnemelksloot en verwierf daarnaast de kwekerij van Jacob Bolten aan de Amersfoortsestraatweg. Op deze Johannes Josephus volgt een reeks zonen, kleinzonen en achterkleinzonen, die verwarrend genoeg veelal dezelfde voornamen dragen. De werknemers kwamen net als bij andere kwekers vaak uit Huizen – te voet. Op zaterdag kwamen de vrouwen mee om het weekloon veilig te stellen. Kwekerij Jac. Jurissen en Zoon, zoals het bedrijf sinds 1864 heette, bleef in steeds verder afgeslankte vorm bestaan tot aan de jaren negentig van de 20e eeuw, toen de bestemmingsplannen van Naarden ook het laatste restje grondgebied aan de Karnemelksloot opslokten. Dit proces was begonnen in 1925 toen Naarden 10 ha opkocht voor de aanleg van het Rembrandtkwartier. Het plantsoen met vijver in die woonwijk werd aanvankelijk naar Jan Jurissen vernoemd, maar kreeg in de volksmond al gauw de naam het Meertje van Vlek, naar de familie Vlek, die de nabij gelegen Gooische Stoomwasscherij exploiteerde.

De rozen van Van Rossem

Een andere bekende Naardense kweker was Gerard van Rossem, die zich in 1887 aan de Huizerstraatweg vestigde. Hij kwam naar Bussum om te trouwen met Cornelie van Rossum, dochter van grootgrondbezitter J.P. van Rossum. Van Rossem verwierf internationale bekendheid met zijn rozen. Zijn bedrijfje van 1 ha en één knecht groeide uit tot een forse kwekerij van 30 ha en 22 man/vrouw personeel, ook al weer voornamelijk afkomstig uit Huizen. De kwekerij van Van Rossem viel overigens niet ten prooi aan woningbouw, die aldaar niet was toegestaan, maar ging teloor door gebrek aan opvolging, toen zoon Charles in 1951 plotseling overleed. De grond ging over in de handen van de gemeente Naarden, die deze goed kon gebruiken voor allerhande voorzieningen.

 
 
De kwekerij van Jac. Smits aan de Lambertus Hortensiuslaan.
Illustratie beschikbaar gesteld door Stichting Vijverberg te Naarden

Pokon en Chrysal

In het gebied dat begrensd wordt door de Lambertus Hortensiuslaan, de Comeniuslaan / Zwarteweg, de spoorbaan en de Rijksweg was vanaf het laatste kwart van de 19de eeuw onder meer boomkweker Jac. Smits actief. Hij was het eerste slachtoffer van de uitbreidings plannen van Naarden: al in 1898 moest hij een deel van zijn kwekerij verplaatsen toen de gemeente, net buiten de Verboden Kringen, grenzend aan het Bussumse Prins Hendrikpark, het Wilhelminapark tot ontwikkeling bracht. Ook Smits was een groot bedrijf, met meer dan dertig man personeel, van wie verschillenden mettertijd een eigen kwekerij begonnen, zoals Mauritz en Dorresteijn.

Een verhaal apart is boomkweker Bendien, die pas in 1915 een kwekerij startte aan de Thierensweg, maar die al in 1926 plaats moest maken voor woningbouw. Bendien ontwikkelde toen kunstmest voor kamerplanten en veroverde de wereld met Pokon en Chrysal. 

Zoals foto’s uit het begin van de vorige eeuw laten zien was het hele gebied tussen Bussum en Naarden en het gebied ter weerszijden van de Huizerstraatweg bezaaid met grote en kleine kwekerijen, die Naarden een internationale reputatie als kwekerijcentrum hebben bezorgd. Vanaf 1925 hebben met name de kwekerijen tussen Naarden en Bussum in hoog tempo plaats moeten maken voor woningbouw. Wat resteerde waren voornamelijk enkele tuincentra langs de Huizerstraatweg, zoals Naardenplant, Van de Water en Van der Roest. Maar het bedrijf van Van de Water is inmiddels opgeheven wegens gebrek aan opvolgers en dat van Van der Roest zal binnenkort verdwijnen om ruimte te bieden aan woningen.

 

Een sigarettenfabriek aan de Comeniuslaan

Voorafgaand aan de grote stadsuitbreidingen hadden langs de randen van het gebied her en der al enige bouwactiviteiten plaatsgevonden. Door het gebied liep sinds 1882 het traject van de Gooische Stoomtram, die vanaf station Naarden-Bussum langs de Comeniuslaan, de Lambertus Hortensiuslaan, de Thierensweg en dan langs de buitengracht van de vesting rechtsaf naar de Amersfoortsestraatweg reed, om daar aansluiting te vinden met het traject van Naarden naar Huizen.

     
De Sandtmannlaan, net over de grens tussen Bussum en Naarden.
Foto uit Beelden van Bussum
 

Naarden wilde graag meeprofiteren van de trek van welgestelde burgers naar het Gooi, die Bussum in de daaraan voorafgaande decennia tot grote bloei hadden gebracht. Zo was het eerder genoemde Wilhelminapark al aan het einde van de 19de eeuw tot ontwikkeling gebracht, min of meer gelijktijdig met het Bussumse Prins Hendrikpark, waarvan het ook geduchte concurrentie ondervond. In het gebied waren tevens enkele particuliere exploitanten actief.

In 1901 richtte G. Sandtmann Zeker Bezit op, een maatschappij tot exploitatie van onroerende goederen. Tussen 1909 en 1912 liet hij een aantal houten villa-achtige woningen (destijds middenstandswoningen genoemd!) bouwen aan de door hem aangelegde Sandtmannlaan, nu een van de schilderachtigste straten van het Gooi. De Sandtmannlaan lag in de Verboden Kring van de fortjes aan de Karnemelksloot, wat voor de bewoners tijdens de mobilisatie in augustus 1914 nog tot benauwde ogenblikken heeft geleid. Langs de Lambertus Hortensiuslaan en de Thierensweg ontstond geleidelijk wat bebouwing, deels behorende bij de aan die wegen gelegen kwekerijen en blekerijen.

      
 
Het sigarettenfabriekje aan de Comeniuslaan.
Ill. Gemeentearchief Gooise Meren en Huizen,
Gooienvechthistorisch.nl

Niet ver van de hoek van de Comeniuslaan en de Lambertus Hortensius laan vinden we nog steeds een gebouw uit 1916, dat in eerste instantie aan een kleine moskee doet denken. In werkelijkheid was het een sigaretten fabriekje. Architect Breling refereert in de vormgeving van het gebouw aan het oriëntaalse karakter dat (ten onrechte) aan de sigaret werd toegedicht. Het werd merkwaardig genoeg op zijn Italiaans Palazzo genoemd. Vandaag de dag biedt het, heel toepasselijk, onderdak aan een yoga-centrum.

Langs de Fortlaan, die eigenlijk een militaire verbindingsweg met de fortjes aan de Karnemelk sloot was, ontstond ook wat houten bebouwing, en ten slotte werd onder architectuur van de befaamde Hilversumse stadsarchitect W.M. Dudok aan de Godelindeweg een aantal houten villa’s neergezet. Het grote werk moest echter wachten op de opheffing van de Vestingwet in 1926.

 

        
 De omgeving van Naarden omstreeks 1925,
aan de vooravond van de grote uitbreidingen
 

Het Rembrandtkwartier

Het eerst kwam het gebied tussen de Brediusweg in Bussum en de Godelindeweg in Naarden aan de beurt. In de jaren twintig werden er plannen gemaakt om langs het traject van de toenmalige Galgesteeg de nieuwe Rijksweg aan te leggen, wat in 1930 ook gebeurde.

In diezelfde tijd werd in Bussum het Brediuskwartier tot ontwikkeling gebracht. De ontwerpers van het Brediuskwartier, De Bazel en Tersteeg, werden in 1920 ook aan het werk gezet voor het Naardense schilderskwartier, dat later zou worden omgedoopt tot Rembrandtkwartier.

      
 
Het Rembrandtkwartier omstreeks 1970. Foto Gemeentearchief
Gooise meren en Huizen, Gooienvechthistorisch.nl

Vergeleken met het Brediuskwartier is het Rembrandtkwartier vrij rechtlijnig opgezet, mede doordat er hier geen hoogteverschillen waren, waarvan met name Tersteeg in het Brediuskwartier juist zo creatief gebruik had gemaakt. Een ander verschil was dat in het Rembrandtkwartier alleen de grond waarop de huizen zouden komen werd opgehoogd, met als gevolg dat de tuinen lager liggen dan de huizen. Het hiervoor benodigde zand werd uit de rechthoekige vijver in het midden van de wijk (het eerder genoemde Meertje van Vlek) gehaald, een procedé dat ook bij andere delen van het uitbreidingsplan zou worden gevolgd. Een echte villawijk werd het niet – de bebouwing bestaat grotendeels uit (zeer) royale middenstandswoningen met een nogal uniforme architectuur – dat laatste komt waarschijnlijk doordat de exploitatie van het gebied in handen was van een bouwmaatschappij, NV Gooisch Grondbezit. Er kon pas goed met bouwen worden begonnen nadat in 1927 het tracé voor de Rijksweg definitief was vastgesteld. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was het Rembrandtkwartier vrijwel voltooid.

Een saillant detail is nog dat rond de Jan ter Gouwweg een gebiedje met afwijkende bebouwing lag – kleine bedrijfjes en wat arbeiderswoningen. Om duidelijk te maken dat dat gebiedje niet bij het toch wel chique Rembrandtkwartier hoorde, liep er alleen een zandpad naartoe.

Het Componistenkwartier

Naarden had haast. In 1932 werd een nieuw uitbreidingsplan vastgesteld, nu voor het gebied aan de overzijde van de Amersfoortsestraatweg. Het plan werd genoemd naar het daar gelegen landhuis De Bongerd, dat in 1933 werd afgebroken. Ook hier moest de grond worden opgehoogd met zand uit een vijver. Vanaf 1934 werden er woningen gebouwd die vergelijkbaar zijn met die uit het Rembrandtkwartier. De ontwikkeling van het wijkje stagneerde echter door het uitbreken van de oorlog. Pas nadat ook villa Zandbergen was afgebroken kon de wijk, die nu het Componistenkwartier heet, worden voltooid, maar dan zijn we al in de jaren zestig en zeventig beland. Er staat nu weer een gebouw Zandbergen, geen villa, maar een serviceflat.

 

     
Plattegrond van de nieuwe wijken ten westen van de
Bussumervaart. Ten zuiden van de spoorlijn het
Ministerkwartier, ten noorden van de spoorlijn
het Oranje-Nassaupark en Vierhoven
 

Het Ministerkwartier

Tezelfdertijd, zelfs nog iets eerder, in 1926, werd een plan ontwikkeld voor het gebied ten westen van de spoorlijn en ten noorden van de Zwarteweg. Dit plan werd in 1932 goedgekeurd en de bebouwing werd snel ter hand genomen. Maar ook hier gooide de Tweede Wereldoorlog roet in het eten. Uiteindelijk werd maar een klein deel van de wijk voor de oorlog voltooid, het gebied rond de Van Lijndenlaan en de Keizer Ottoweg (niet te verwarren met de Keizer Ottostraat in Bussum). De rest werd pas in de jaren vijftig volgebouwd, maar toen was er vooral behoefte aan woonruimte voor minder welgestelde mensen, zodat de wijk een andere opzet kreeg dan waarschijnlijk aanvankelijk de bedoeling was. Het laatste stukje, aan de overzijde van de Cort van der Lindenlaan, werd pas in de jaren tachtig bebouwd.

Het Oranje-Nassaupark

Gemeente-architect B.T. Deenik, die aan de wieg van al deze uitbreidingsplannen stond, moet het in de periode na 1925 druk hebben gehad. In 1929 werd zijn plan goedgekeurd voor het gebied ten noordoosten van de spoorweg, tussen de Karnemelksloot en de Lambertus Hortensiuslaan/Thierensweg: het Oranje-Nassaupark. Daarvan zou wel een flink deel voor de oorlog worden gerealiseerd, volgens het bekende procedé: demp de zanderijsloten, graaf een vijver, hoog met het zand daarvan de afgegraven grond op en bouw er flinke middenstandswoningen (de makelaar noemt dat tegenwoordig stads villa’s) op. Vandaar de forse waterpartij tussen de Graaf Willem de Oudelaan en de Juliana van Stolberglaan. Deze wijk sluit aan op het al eerder bebouwde Wilhelminapark ten noorden van de Comeniuslaan.

Het deel van de wijk aan de overzijde van de Cort van der Lindenlaan en de Koningin Wilhelminalaan kwam pas ver na de oorlog aan de beurt, met als markant (of flagrant) herkenningspunt de Torenflat Naerdinclant uit 1964. Aardig om te weten is dat precies dit gebied oorspronkelijk de naam Spiegel droeg, en dat de Bussumse villawijk haar naam dus min of meer heeft ontvreemd van haar Naardense voorganger.

 

Naarden-Zuid of Bussum-Noord?

Als het u bij lezing van al die namen van wijken en straten een beetje mocht duizelen, helpt het beslist om er via Google Maps Satelliet eens een blik van boven op te werpen. Daarnaast brengt de hierbij afgedrukte bebouwingskaart van Bussum, die Kees Henselmans enkele jaren geleden voor BHT heeft gemaakt, de historische ontwikkeling van de woningbouw in het gebied goed in beeld.

 
Bebouwingskaart (gedeelte) van Bussum en Naarden Zuid, ontwerp Kees Henselmans (zie rectificatie)
Daarin zie je in één oogopslag hoeveel er tussen 1925 en 1940 aan de noordrand van Bussum,
en dus aan de zuidkant van Naarden is bijgebouwd.
 

Door al deze bouwactiviteiten steeg het aantal inwoners van Naarden tussen 1900 en 1940 van ruim 5000 naar ruim 10.000. Naarden-Zuid had in 1947 6700 en in 1960 zelfs 8500 inwoners. Een groot deel daarvan was en bleef op Bussum georiënteerd, ook nadat in 1939 de Burgemeester van Wettumweg en de bijbehorende brug waren aangelegd om een kortere verbinding met de vesting te bewerkstelligen. Je kunt je afvragen of Naarden-Zuid ondanks de gemeentegrens toch niet meer Bussum-Noord is geworden. Door de vorming van de gemeente Gooise Meren is die vraag echter irrelevant geworden.

 

Bronnen

  • Naarden, Gemeentebeschrijving, herziene versie 1992, Monumenten Inventarisatieproject Noord-Holland, Haarlem 1993
  • Henk Schaftenaar, Naarden, een vogelvlucht door tijd en ruimte, Stichting Vijverberg, Naarden 2000
  • S.P Jeanne Foreman, ‘Het boomkwekersgeslacht Jurissen in Naarden’, in: De Omroeper jaargang 7, nr. 2, april 1994
  • A.P. Kooyman-van Rossum, ‘De rozen- en vruchtbomenkwekerij van G.A. van Rossem te Naarden’, in: De Omroeper, jaargang 6, nr. 3, juli 1993
  • J.G. Kroonenburg, ‘Naardense kwekerijen’, in: De Omroeper, jaargang 7, nr. 4, oktober 1994

 

 

Actueel

Jumbo-geschiedenisalbum

Donderdag 20 januari heeft burgemeester Han ter Heegde een bijzonder album in ontvangst genomen. Het is het resultaat van een initiatief van de nieuwe Jumbo-winkel aan het Julianaplein. Een werkgroep van de Historische Kring Bussum heeft dit plakplaatjes-album samengesteld. Klanten kunnen deze plaatjes bij hun boodschappen sparen.Het album bestaat uit 22 korte teksten met in totaal 176 plaatjes en beslaat tweehonderd jaar Bussumse geschiedenis.

Lees meer...

Foto van de maand

Januari 2022

Wij zouden graag weten of iemand dit huis herkent en er ons iets meer over kan vertellen. We denken zelf dat het in het Spiegel staat of heeft gestaan. Waarschijnlijk is het het rond 1900 gebouwd. Opmerkelijk is het houtwerk in de top van het dak, de bovenrand van de serre en het houten balkon.
Kunt u ons helpen, mail dan naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Eindejaarsgeschenk nu ook te koop

Alle leden van de Kring hebben gelijktijdig met het december nummer van het Bussums Historisch Tijdschrift het wandel-fietsboekje "Bussum bakermat van de Nederlandse televisie" in de bus gekregen. Met ingang van 2022 is het nu voor iedereen te koop. De kosten zijn € 7,50 incl porto. Bestellen kan per mail aan Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..

Lees meer...

Documentatiecentrum nog tot nader bericht gesloten

Helaas blijft ons documentatiecentrum ook in het nieuwe jaar nog gesloten in verband met de coronamaatregelen. Ala u vragen heeft kunt u ons mailen: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. Wij hopen u zo spoedig mogelijk weer volledig van dienst te kunnen zijn.

Ons digitaal archief echter kunt u via onze website te allen tijde bezoeken. 

We hebben 56 gasten en geen leden online