Home
Open Menu

Contactblad Historische Kring Bussum 16/1 (april of mei 2000) pag. 27-30


Gevelstenen in Bussum

Netty Langemeijer

Klik hier voor de pdf-versie van dit artikel
Onderstaande illustraties zijn aanklikbaar voor een vergroting.

      

 
Gevelsteen in de Koningin Emmaschool, Fortlaan 9,
met een jongen en een meisje met een schoolboek
in kleding uit het begin van de 20e eeuw. Het
bouwjaar 1915 is van het eerste schoolgebouw op
die plaats, dat in 1985 is afgebroken.

Omdat de mensen vroeger over het algemeen niet konden lezen, was men begonnen met uithangborden om te laten weten wat er in de winkel te koop was. Zo had een drogist een gaper: een kop met open mond. Daar zijn er nog veel van overgebleven. Een bakker had een krakeling buiten op een uithangbord, terwijl een schoenlapper een laars op zijn bord had hangen.

Veel vroegere schrijvers beklagen zich er over dat er geen inventarisatie is van gevelstenen en dat er zo veel stenen verdwijnen. Ook Bussum zou deze bouwhistorische onderdelen vast moeten leggen. documentair maar liefst ook daadwerkelijk.

Een aantal jaren geleden werd er in Hilversum door de vereniging Albertus Perk een lezing gegeven over de gevelstenen in Amsterdam. Niet dat er veel mooie gevelstenen getoond werden, maar er werd meer gesproken over het behoud en herstel van deze kleine monumentjes. Na de pauze zouden er dia's van de gevelstenen van Hilversum getoond worden. Tot mijn grote verbazing had men slechts drie stuks kunnen vinden!

      
Gevelstenen van Singel 28 en 30. Links de kempende hanen
  en rechts vredige kippen met een ei tussen hen in.
 

Wist u dat we in Bussum 90 gevelstenen (figuratieve stenen. geen tekststenen) hebben en 6 tegeltableaus? Dat is toch niet te geloven! Wat een verschil met Hilversum, een plaats die zich toch in dezelfde tijd heeft ontwikkeld.

In de Gooilandschool en de Koning Emmaschool zijn de oude stenen bewaard toen de scholen werden afgebroken en daarna in de nieuwe schoolgebouwen weer teruggeplaatst. Zo gaat Bussum met zijn erfgoed om.

Het materiaal waarvan de stenen zijn gemaakt is in het algemeen natuursteen, hout of terra cotta (gebakken klei). In de Gooilandschool aan de Meentweg bevindt zich een steen van terra cotta, voorstellende twee uiltjes, gestileerd tegenover elkaar zittend. Ongetwijfeld bedoeld als uilen der wijsheid, waarvan de betekenis in verband met het schoolgebouw niemand zal ontgaan.

      
 
Mecklenburglaan 19 "In het park", een gevelsteen die een
weids plein met fontein laat zien met bomen op de achtergrond.
      
Het beroep van de makelaar werd afgebeeld door
een huis en een boom des levens met 7 wortels,
te weten: vader, moeder en 5 kinderen.
 

We hebben in Bussum ook aardige kleine stenen, zoals op Singel 28 en 30, twee gevelstenen die bij de bouw van de huizen in 1901 zijn aangebracht. De planners van het Prins Hendrikkwartier hadden een parkachtig gebied in hun gedachten, zoals blijkt uit de gevelsteen aan de Mecklenburglaan 19.

Ook aardig wordt het wanneer men de herkomst van een gevelsteen heeft gevonden. zoals op de Albrechtlaan (huisnummer Stationsplein 10). Een beeldhouwer die makelaar Nienaber niet betalen kon, kreeg de opdracht als betaalmiddel een gevelsteen te maken.

Contactblad Historische Kring Bussum 16/1 (april of mei 2000) pag. 26


In memoriam Frans van Giessen

 Coby de Jong

Klik hier voor de pdf-versie van dit artikel

Op donderdag 30 maart 2000 overleed op 88-jarige leeftijd Frans van Giessen. Tot de laatste dag heeft hij zich ingezet voor de Historische Kring Bussum. Jarenlang was hij iedere maandagochtend aanwezig in het gebouw aan de Huizenveg om met zijn collega's van de documentatiegroep te werken. De afdeling krantenknipsels was zijn terrein. Hij werkte zeer nauwgezet, ging rustig en bescheiden zijn gang. Zijn ordners zien er fantastisch uit. Hij was trots op "zijn" kast. Voor de mensen om hem heen had hij veel belangstelling. Hij was vriendelijk, gelijkmatig en positief denkend. Zijn kennis van Bussum was groot. Wanneer anderen niet wisten waar een foto genomen was, bood Frans dikwijls uitkomst.

Frans, wij zullen je heel erg missen. Wij wensen jouw vrouw, kinderen en kleinkinderen veel sterkte om dit verlies te dragen.

Namens de werkgroep documentatie, Coby de Jong

 

Contactblad Historische Kring Bussum 16/1 (april of mei 2000) pag. 23-26


De ontstaansgeschiedenis van het Spiegel

Gerard Langemeijer

Klik hier voor de pdf-versie van dit artikel
Onderstaande illustraties zijn aanklikbaar voor vergroting.

      
 
Een heel klein gedeelte van een kaart van Naardens
grondgebied bij de Zwarteweg omstreeks 1725.

Onlangs vroeg een bestuurslid van de Historische Kring Bussum mij om eens te schrijven hoe het Spiegel is ontstaan. In een optimistische bui heb ik dat toegezegd, maar nu ik er voor sta ontdek ik dat het geen simpele zaak is. Het begin is al moeilijk, want waar lag het Spiegel precies?

Een kaartje uit 1725 toont de Spiegel pal onder de stad Naarden en keurig geschreven zonder de letter 'h'! U zult onmiddellijk zeggen dat hier iets niet klopt, en terecht. Wat we nu het Spiegel noemen, heette hier vroeger de Achterbuurt. Gezien vanuit het dorp rond de Brink was het hier een afgelegen buurt met bos, landbouwgrond, wat heide en weiland dat grotendeels toebehoorde aan de Bussumse Erfgooiers, die het op die schrale grond bepaald niet makkelijk hadden. Op die slechte grond kon men onmogelijk concurrerend werken met andere landbouw gebieden. Enerzijds was men blij toen de Amsterdammers kwamen en zij nog een aardig prijsje voor hun grond maakten, maar anderzijds was het wel hard om als Erfgooier je bezit te moeten verkopen. Die pijnlijke situatie heeft soms tot gevoelens van onbehagen geleid ten opzichte van "die nieuwkomers" en ook werden ze heel lang niet als echte Bussumers geaccepteerd.

Komen we nog even terug op die onschuldige naam 'Achterbuurt'. Een naam die niet bepaald aantrekkelijk was voor Amsterdammers die buiten wilden gaan wonen. Het zou kunnen zijn dat het oog van de eerste pioniers op bijgaand kaartje van Naarden met de aanduiding DE SPIEGEL is gevallen en zij die naam maar gewoon 'leenden'. Het woord 'Spiegel' moet veel Amsterdammers wel bekend in de oren hebben geklonken.

Bij de ontwikkeling van het Spiegel denken wij al gauw aan de eerste trein die in 1874 Bussum binnensukkelde en nemen we gemakkelijk aan, dat toen de "vreemdelingen' voor het eerst binnen kwamen. Met de trein. Ja! Maar met de trekschuit of zelfs lopend al veel eerder. Uiteraard ook met paard en wagen. Bijvoorbeeld de heer Bodeman die in 1821 zijn villa Delta betrok. De dochter van Bodeman trouwde met de heer Veer en bleef met haar man op villa Delta wonen, vandaar de naam Veerstraat. Zonder in details en jaartallen te vervallen, verwijs ik naar villa Nassau, villa Veldheim, Schoonoord en de bebouwing van de Vlietlaan, Eslaan en nog een aantal andere die al eerder bebouwd werden (voetnoot 1).

In 1817 werd Bussum onafhankelijk van Naarden. In 1824 werd door de landmeter Oosterhout de eerste kadastrale meting gedaan en te boek gesteld (voetnoot 2). Er zal nauwelijks iets veranderd zijn tussen 1817 en 1824. Welke plaats in Nederland heeft zoveel basisgegevens meegekregen bij haar geboorte!

 

Spiegelplannen

Het is van belang te weten welke plannen de grondleggers van het Spiegel voor ogen stonden en wonderlijk genoeg is dat precies bekend. Op 5 april 1877 wendde de heer P.J. Loman zich per brief tot de Raad der Gemeente Bussum met de volgende fraaie zin: "... dat hij in samenwerking met eenige andere Heeren het voornemen heeft opgevat en reeds gedeeltelijk ten uitvoer heeft gebracht om het Spiegel als park aan te leggen en met woonhuizen te bebouwen." Het is een heel lang verhaal waarin vooral gesproken wordt over de slechte staat der wegen. De breedte van de Schapendrift - een zandweg in het Spiegel - bevalt hem ook niet (voetnoot 3).

P.J. Loman sprak volgens hem namens enige heren, maar in feite namens de op 4 maart 1876 opgerichte Naamloze Vennootschap Bouwmaatschappij Nieuw Bussum. Loman, een bankier, was zeer begaan met de slechte leefomstandigheden in het dorp en hij hielp waar dit maar enigszins mogelijk was. Loman overleed in 1888. Als dank voor alles wat hij gedaan had, schonk de gemeente Bussum hem een grafmonument, dat nog steeds op de oude algemene begraafplaats te vinden is, met het opschrift: "Weldoende en eenvoud. Te zijner gedachtenis. Bussumse gemeenteraad." Het Lomanplein en de P.J. Lomanlaan houden hem in herinnering. Ook andere Spiegelbewoners deden veel goeds in het dorp; zo ging mevrouw Biegel met haar dochter bedden verschonen bij zieken. de dochter van Zwaardemaker hielp gratis in de bibliotheek, enkele dames gaven gratis handwerkles.

Andere bouwmaatschappijen waren: "Maatschap Teesing en Biegel" en "Bouwgrondexploitatiemaatschappij Gooiland". Vroeger ging het zo: je kocht ergens grond en vertelde dat later min of meer toevallig aan de gemeente. Pas in 1902 kwamen er landelijke beperkingen wat het bouwen betreft en in 1921 kon men beslist niet meer om de gemeente heen. Wie gaf de straten een naam, of beter gezegd: wie legde de lanen en straten aan? Huisnummers bestonden toen niet in het Spiegel, dan kon je aan het omnummeren blijven. Daarom gaf men villa's een naam en dat werkte lange tijd prima. De schaduwzijde is, dat er over de oude villa's nauwelijks gegevens beschikbaar zijn, zoals de namen van de eerste eigenaars, de architect, het bouwjaar en dergelijke ontbreken in de dossiers. Via het kadaster zijn wel enige gegevens te vinden, maar zeker niet de naam van de architect en het huisnummer. Dat wordt puzzelen.

En toch. zo somber is de situatie ook weer niet. De vader van het Spiegel heb ik nog niet genoemd: de heer Biegel. U kent de Kom van Biegel zeker wel. Eerst woonde deze Biegel in villa Nassau in het dorp. Later liet hij in het Spiegel een stukje heide uitgraven om met dat zand een heuveltje op te werpen (Gooilandseweg 1) voor zijn villa Solitude. Het ging hem er vermoedelijk ook om, om water te hebben bij zijn huis, want zoals in vele dorpjes stelde ook in Bussum de brandweer toen niets voor. De heer Biegel was zeer betrokken bij de bouw van villa's in het Spiegel en hij heeft ontzettend veel geschreven over die beginjaren (voetnoot 4). Bovendien zette hij anderen aan, om in de kranten wervende artikelen te schrijven over het wonen in het Spiegel. Hij kon ook wel eens ontstemd zijn, bijvoorbeeld als kinderen koeien lieten grazen op de prachtige grasvelden die hij in parkjes of langs wegen had laten aanleggen. De parken waarin de villa's kwamen te liggen waren: Mariaheuvel tussen de Heuvellaan en de J.F. Evertslaan, Nassaupark (voetnoot 5), Wandelpark, het latere Biegelpark rondom de Kom van Biegel (voetnoot 6), Aurorapark (voetnoot 7) nu Koningsflat aan de Boslaan, Helenapark tussen Graaf Florislaan en Noordeinde (nu Zwarteweg).

De gemeente heeft geen volledige dossiers, maar gelukkig bewaarde Biegel alle artikelen, zoals over de bouw van de villa's met vermelding van het bouwjaar en de eerste bewoner en hij plakte ze in in een groot boek. Verder wist hij zelf veel over de bouw van villa's en was hij steeds schriftelijk met de gemeente in gesprek. Dat alles is vrij goed bewaard gebleven, onder andere doordat de heer C.D. van Vliet, de zoon van de bouwheer van de villa's aan de Vlietlaan, die gegevens goed geordend heeft. De Historische Kring Bussum heeft deze gegevens in bruikleen in huis.

 

Noten:
1) Zie bij de Historische Kring het boek van W.C.A. van Vliet.
2) Zie de kaart bij de Historische Kring Bussum.
3) Gemeentearchief Bussum, inkomende stukken.
4) Zie het boek van Biegel bij de Historische Kring.
5) Zie de kaart van 1893 gemaakt t.b.v. de aanleg van de waterleiding door H. Halbertsma.
6) De Gooi en Eemlander, 7e jaargang, nr. 5, ingezonden stuk van Biegel, Verfraaiingen in het Spiegel.
7) Zie kaart 1905 gemaakt door gemeentearchitect J.F. Everts.


Contactblad Historische Kring Bussum 16/1 (april of mei 2000) pag. 20


Lezers reageren: Buwito

(van de redactie)

Klik hier voor de pdf-versie van dit artikel

Naar aanleiding van onze oproep over de Buwito schreef de heer D. Albach ons het volgende.

In 1937 of 1938 is er op het weiland aan de Huizenveg tegenover de Bisonstraat een winkelierstentoonstelling gehouden. Hij herinnert zich dat er houten vlonders lagen met daarop één of twee tenten van zeildoek. Hij bezocht deze tentoonstelling met zijn vriend Wim Reeskamp van de drogisterij op de hoek van de Huizenveg / Noorderweg en zij mochten samen proefstukjes Castella zeep aan de bezoekers uitreiken.

Het vreemde is dat deze tentoonstelling niet de Buwito betreft. Wie van onze lezers weet nog wat dit wel is geweest? De redactie ziet uw reacties graag tegemoet.

Contactblad Historische Kring Bussum 16/1 (april of mei 2000) pag. 15-20


De Bussumse Winkeliers Tentoonstelling BUWITO

Joke Vos-Bogaard

Klik hier voor de pdf-versie van dit artikel

Gerelateerde artikelen:
Contactblad Historische Kring Bussum, jaargang 15, nummer 2 (september 1999), pag. 51-56
Contactblad Historische Kring Bussum, jaargang 15, nummer 3 (december 1999), pag. 96

Onderstaande illustraties zijn aanklikbaar voor een vergroting.

      
 
Een advertentie uit 1949 voor de
winkelbeurs in Concordia.

Na de oorlog was er een katholieke, een christelijke en een algemene middenstandsvereniging. Men wilde echter een onafhankelijke winkeliersvereniging oprichten. Tijdens een vergadering in De Harmonie in 1948 werd de Bussumse Winkeliers Centrale (B.W.C.) opgericht. De heer A.J. Herwig werd de eerste voorzitter.

       
Advertentie voor de Buwito van 1950.
 

De B.W.C wilde de middenstand wat nieuw leven inblazen en een van de eerste initiatieven was een middenstandsbeurs die plaats vond in Concordia. Op deze wijze wilde de middenstand zich eens op een andere manier presente ren. De winkelbeurs duurde van 3 t/m 6 mei 1949 en de toegangsprijs was 35 cent.Een groot aantal winkeliers deed mee, ook Kort Shoes was daar aanwezig met een stand. Deze stond naast de kraam van Ben Hosman (de eigenaar van Warmolts). Deze Hosman introduceerde een nieuwe lekkernij n.l. de loempia. Die werden de hele dag gebakken en zelfs maanden na de beurs rook je bij Kort nog de loempiageur in de schoenendozen.

Door het grote succes werd besloten in 1950 wederom een beurs te organiseren. Van 5 t/m 10 juni werd de beurs gehouden op het terrein van de gedempte haven, daar waar nu het gemeentehuis staat. Op het terrein stond een grote reclamezuil van staal; dat was voor het eerst in Nederland. De firma Van Kooten uit Bussum had hiervan de primeur. De gemeente voelde er eerst niets voor, maar na lang aandringen en de belofte dat er tuien aan de zuil zouden komen gaf de gemeente toch een vergunning af.

      
 
Foto genomen tijdens de Buwito van 1950: burgemeester
J.C. Haspels (links) en B.W.C.-voorzitter A.J. Herwig (midden)
bij de stand van th. Kort (rechts).

De Buwito van 1950 trok 20.000 mensen. Op het entreebiljet kon men een Buwito lepeltje winnen en diegene die raadde hoeveel bezoekers zaterdags om 6 uur de entree gepasseerd hadden kon een fiets of waardebonnen winnen. De toegangsprijzen waren voor de ochtend 10-12 uur 20 cent, 's middags en 's avonds 35 cent, kinderen en militairen 25 cent.

In 1951 pakte men het nog grootser aan. Vanaf vrijdagmiddagmiddag 28 september 14.00 uur was het publiek weer welkom. Er was nu zelfs een consumptiehal aanwezig waar diverse artiesten optraden. o.a. de Bietenbouwers met Gait-Jan Kruutmoes, de Wama's, Lou Bandy en voor de kinderen Ton Cup met poppenkast. De entreegelden werden wel wat hoger: 35 cent voor de ochtend, 50 cent voor de middag en 's avonds 90 cent. Voor een consumptie moest 10 cent betaald worden.

       
De reclamezuil bij de Buwito van 1950.
 

Leuk detail is dat op de dinsdagavond de eerste televisiebeelden vanuit Studio Irene gevolgd konden worden op de Buwito. Daartoe waren 3 televisie-ontvangers op de tentoonstelling geplaatst en TV-antennes op het dak van de tenten aangebracht.

Er zijn nog diverse Buwito's geweest, de laatste vond plaats van 2 tot 8 september 1959, precies l0 jaar na de eerste tentoonstelling in Concordia. Het terrein waar de Buwito gehouden werd lag op de hoek Laarderweg /Ceintuurbaan, waar later Antoniushove zou verrijzen. De heer G.S. Ham was toen de voorzitter.

       
 
Een foto van het Buwito-tentoonstellinsgcomplex in de
Bussumsche Courant van 3 juni 1950.

De zesde Buwito (in 1959) werd geopend door burgemeester J.C. Haspels en echtgenote en was nog grootser van opzet. Vooral de de bloemenpracht, verzorgd door de BOT, oogste veel belangstelling. Ook het vogelcircus trok veel bezoekers: ruim 4.000 mensen kwamen Papa van Houtens vogeldresseerkunst bewonderen. Er was een Barbarastand waar een Barbaraplaatje gekocht kon worden; 1000 exemplaren werden er van verkocht en met dit geld kon een begin gemaakt worden met het restaureren van de Naardense vesting.

       
Een advertentie en het programma van de
Buwito van 1951.
 

Er konden ook weer prijzen gewonnen worden: de 15.000ste bezoeker kreeg een gasfornuis. Voor het TV-toestel dat voor de 10.000ste bezoeker klaar stond werd het nog een heel probleem. Wat bleek n.l.: op één van de kaartjes van 6 kinderen was de prijs gevallen. Wie o wie mocht de tv nu hebben? Er werd besloten om het tv-toestel bij de familie met de meeste kinderen te zetten en de rest mocht altijd komen kijken.

       
 
Foto (1959): het opzetten van de tent voor Buwito-VI aan de Laarderweg.
V.l.n.r. secretaris de heer D. van Esschoten van de leerwinkel in de
Kapelstraat, met zonnebril Th. Kort van de  schoenenzaak, staand de heer
D. Bouwman, voorzitter G.S. Harm sr., een tentenbouwer (met handen
in de zij), daarnaast heer Meijer die een chocoladewinkel dreef, Cees
Barneveld (in ruitjeshemd)en dan Van Heusden, financieel medewerker.

De laatste Buwito trok meer dan 20.000 bezoekers. Helaas is er na 1959 geen meer gehouden. Jammer, want er was wel animo voor.

 

 

 

Dit artikel kwam tot stand dankzij de medewerking van de heer Th. Kort, waarvoor wij hem hartelijk danken. Ook alle knipsels en foto's zijn van hem.

 

 

Actueel

Maand van de Geschiedenis

'Wat een ramp!' Van persoonlijke rampen tot catastrofes die de samenleving ontwrichten: rampen zijn van alle tijden. In een periode waarin pandemieën, oorlogen, bosbranden en overstromingen de kranten en talkshowtafels in hun greep houden staat de maand oktober 2022 in het teken van het thema 'Wat een ramp!'. Er wordt niet alleen stilgestaan bij de verwoestende kracht van rampen, er wordt ook een ode gebracht aan de veerkracht en weerbaarheid die een ramp in de mens kan opstuwen. Bekijk HIER een video-trailer over de Maand van de Geschiedenis, die eind oktober in het Rijksmuseum wordt afgesloten met de Nacht van de Geschiedenis. Op 8 oktober is er een Open Dag van Tussen Vecht en Eem Er is onder meer aandacht voor het bloedbad van Naarden in 1572.

Foto van de maand

September 2022

Naar aanleiding van de evenementen ter gelegenheid van de Open Monumentendag in het gerenoveerde Bensdorpcomplex, deze maand een foto van een onderdeel van het fabricageproces zoals dat aan  het begin van de vorige eeuw plaats vond in de Bensdorpfabriek. Misschien heeft een van onze lezers daar wel verhalen over gehoord van iemand die dat nog meegemaakt heeft. Vertel het ons:
Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.l  Alvast hartelijk dank voor uw reactie. 

HKB Nieuws

Toegang documentatiecentrum 

Werklieden hebben de laatste hand gelegd aan de vervolmaking van de hellingbaan die toegang geeft tot het documentatiecentrum van de HKB. Er werden loodzware blokken neergelegd van Portugese steen, anderhalve ton per stuk.  Het ziet er mooi uit, maar er is een probleem ontstaan met de toegang naar de vloer van het DC. Die ligt nu een stuk lager!  Onvoorbereide bezoekers dreigen nu een beetje naar beneden te storten. Dit zal ongetwijfeld op een aanvaardbare manier worden opgelost. 
(foto's Jaap van Hassel)

Actueel

Vredesprijs en Vredeswandeling 2022

Vorige week zaterdag werd voor de zesde keer tijdens de internationale Vredesweek in Gooise Meren de Vredesprijs uitgereikt aan hen die een positieve bijdrage hebben geleverd aan het samenleven in de gemeente. Dit jaar ging de prijs naar De Groene Ruijter (De GRRU) en @altijdwerkplaats. De prijs wordt gesymboliseerd in een Vredesboom, die evenals vorig jaar werd geplant in de tuin van de Koptisch Orthodoxe Kerk van St. Verena aan de Ceintuurbaan in Bussum. Voorafgaand kon men deelnemen aan de vredeswandeling, die liep door Bussum-Zuid via het voormalige Bos van Bouvy (nu woonwijk), de vijver bij de Anthoniushof en de Verzetsliedenbuurt weer terug naar de Ceintuurbaan. Nol Verhagen, Klaas Oosterom en Margreet de Broekert, vrijwilligers bij de Historische Kring  gaven uitleg en toelichting over deze locaties.

We hebben 59 gasten en geen leden online